Зошто понекогаш толку тешко им одолеваме на пицата, помфритот, пржената храна и другите масни јадења? Научниците можеби пронашле дел од одговорот во самиот мозок.

Истражувачи од Универзитетот Осака Метрополитен откриле дека протеинот OPA1 има важна улога во функционирањето на мозочните клетки кои го регулираат апетитот и телесната тежина. Станува збор за протеин поврзан со митохондриите, структурите во клетките кои произведуваат енергија.

Научниците се фокусирале на таканаречените MC4R неврони во хипоталамусот – дел од мозокот кој, меѓу другото, учествува во контролирањето на гладот и ситоста.

Кога кај глувците го отстраниле OPA1 токму од овие клетки, животните почнале да јадат повеќе, особено масна храна, и побрзо се здебелувале. Интересно е што ефектот бил поизразен кај женките.

Истражувачите потоа испитале и како недостатокот на OPA1 влијае врз дејството на сетмеланотид, лек кој го активира MC4R и се користи за лекување на одредени форми на дебелина. Кај машките глувци лекот го намалил внесувањето храна, но кај женките без OPA1 неговиот ефект бил значително послаб.

Научниците сметаат дека резултатите покажуваат колку е сложена врската меѓу мозокот, митохондриите и регулирањето на апетитот. Особено интересни се разликите меѓу машките и женските животни, кои во иднина би можеле да помогнат во развојот на поперсонализирани пристапи за лекување на дебелината.

Ова не значи дека научниците докажале дека кај луѓето желбата за масна храна е предизвикана од недостаток на OPA1. Истражувањето е спроведено на глувци, па допрва треба да се утврди дали истиот механизам постои и кај луѓето.

Ова, сепак, е уште еден показател дека контролата на телесната тежина не е едноставно прашање на „слаба волја“. Мозокот, гените, хормоните и начинот на кој клетките ја користат енергијата имаат сложена улога во тоа колку јадеме и каква храна посакуваме.

Дињата е летна намирница во чиј прекрасен мирис и совршен вкус сите уживаме. Можеби не сте знаеле дека таа е добра и за нашето здравје! Дињата не дебелее, освежителна е и полна со витамини и други важни состојки неопходни за организмот. Содржи околу 88% вода и само 11% шеќер, што ја прави фантастично нискокалорично летно освежување. Витаминот А од дињата е неопходен за добар вид и тен, а содржи и витамин Ц. Овие два антиоксиданти го штитат организмот од кардиоваскуларни заболувања при стареење.

Некои нови истражувања тврдат дека бета-каротенот од дињата помага во борбата против ракот на белите дробови, но и кај болестите на грлото на матката, желудникот и устата. Растителните влакна благотворно делуваат на чистење на организмот од штетните радикали и одлично помагаат при надуеност. Таа е најдобриот избор за оние кои сакаат да ги изгубат вишокот килограми бидејќи хранливите состојки во неа го регулираат варењето и детоксицираат. Влакната од дињата ќе ве држат сити долго време.

Диња како лек
Го штити здравјето на очите – Дињата содржи хранливи материи важни за здравјето на очите: бета каротин (од кој се ослободува витаминот А), витамин Ц, лутеин и зеаксантин. Со оглед на тоа што бројни студии покажаа дека сериозен недостаток на витамините А и Ц може да доведе до глауком и макуларна дегенерација, па дури и до слепило, дињите се одличен избор за спречување или забавување на развојот на овие нарушувања.

Го регулира крвниот притисок – Дињата содржи влакна, калиум, витамин Ц и холин кои го подобруваат здравјето на срцето. Јадењето храна богата со калиум помага во регулирање на нивото на натриум, што е важно за лекување на висок крвен притисок. Калиумот му помага на телото да го ослободи вишокот натриум и на тој начин го намалува високиот крвен притисок. Калиумот е неопходен и за регулирање на рамнотежата на водата, киселинско-базната рамнотежа и невромускулната функција, исто така игра важна улога во преносот на електричните импулси до срцето. Внесувањето на калиум е исто така поврзано со намален ризик од мозочен удар и губење на мускулната маса. Овој минерал ја зачувува густината на коските и го спречува создавањето на камења во бубрезите.

Диња за варењето
Го регулира варењето – Дињата е лесно сварлива храна и се препорачува да се јаде на празен стомак пред друг оброк. Добар избор е и за оние со чувствителен стомак бидејќи содржи ензими и не ја троши енергијата на телото за варење на храната. Поради изобилството на влакна и вода, спречува запек и помага во регулирањето на варењето, здравјето на дигестивниот тракт и исфрлањето на токсините од цревата.

Антивоспалително дејство – Редовното консумирање диња помага во намалување на стресот и на тој начин ги намалува воспалителните процеси кои можат да доведат до развој на артритис. Воспалението во телото е поврзано и со појава на метаболички синдром, кој означува група на метаболички нарушувања. Овие нарушувања се манифестираат како отпорност на инсулин, акумулација на масно ткиво во пределот на стомакот, висок холестерол и покачен крвен притисок. Истражувањата покажаа дека жените кои консумирале 350 грама овошје дневно имале значително помал ризик од развивање на овој синдром. Студијата опфатила диња, јаболка, грозје, лубеница и банани.

За дијабетес – Дињата може да помогне во правилното справување со дијабетесот бидејќи има низок гликемичен индекс: 4 (четири). Ниското гликемиско оптоварување значи и спречување на скокови на шеќерот во крвта, па затоа се препорачува како редовен дел од исхраната на луѓето со дијабетес.

Семките од диња како лек
Семките од диња се особено препорачливи за бубрежни заболувања, особено за бубрежни камења. Според Ајурведата, семките од диња имаат ефект на ладење и се идеални за консумирање во текот на летото. Во Индија, мелените семки од диња се додаваат во ласи (пијалак од јогурт) и тандаи (ладно млеко со зачини), а цели семиња во слатките и во алва.

Овошјето, семките и маслото од семки се древна медицинска алатка за лекување на разни заболувања. Лечат кашлица, треска, паразити, стомачни, дигестивни, бубрежни и уринарни нарушувања. За искашлување се користи чај од цвет од диња.

Добра вест за љубителите на кафето доаѓа од ново истражување објавено во списанието „British Journal of Nutrition“. Научниците откриле дека поголемиот внес на полифеноли, природни растителни соединенија кои ги има и во кафето, е поврзан со помал ризик од смрт и повторна појава на рак на дојка.

Истражувањето следело 95 жени со дијагностициран рак на дојка во период од околу 11 години. Кај жените кои внесувале најмногу полифеноли, смртноста поврзана со ракот на дојка била околу 80 отсто пониска, а кај нив бил забележан и помал ризик од повторна појава на болеста.

Кафето било најзначајниот извор на полифеноли во исхраната на учесничките. Покрај нив, кафето содржи повеќе од илјада биоактивни соединенија, меѓу кои кофеин, хлорогенски киселини, кафестол и кахвеол. Дел од овие соединенија имаат антиоксидативни и противвоспалителни својства.

Полифенолите ги има и во многу други намирници – чај, интегрални житарки, бобинки, јаткасти плодови, семки и различни видови зеленчук. Токму затоа научниците не го издвојуваат кафето како единствениот фактор што би можел да има улога во резултатите.

Особено важно е што станува збор за опсервациско истражување. Научниците следеле што консумирале жените и ги споредувале нивните здравствени исходи, но не можат да докажат дека токму кафето или полифенолите ја предизвикале помалата смртност. Врз исходот можеле да влијаат и исхраната во целина, физичката активност, терапијата и други здравствени фактори. Истражувањето опфатило и релативно мал број жени.

Претходните истражувања исто така не даваат целосно еднозначна слика. Една голема студија со 3.243 жени со инвазивен рак на дојка не открила поврзаност меѓу консумирањето кафе пред дијагнозата и смртноста од рак на дојка.

За повеќето здрави возрасни лица, како општа граница често се наведуваат до околу 400 милиграми кофеин дневно, што приближно одговара на три до пет шолји кафе од 240 милилитри, иако количината на кофеин значително варира зависно од видот и начинот на подготовка. За бремените и доилките се препорачува ограничување на околу 200 милиграми кофеин дневно.

Истражувањето затоа не значи дека жените треба да почнат да пијат повеќе кафе за да се заштитат од рак на дојка. Резултатите покажуваат интересна поврзаност која ќе треба да биде потврдена со поголеми и дополнителни истражувања. Кафето може да биде дел од здрава исхрана, но не е замена за превентивни прегледи, скрининг или медицинско лекување.

Кардиолозите д-р Алан Розански и д-р Кевин Кедер предупредуваат на неколку чести заблуди кај луѓето кои се обидуваат да го намалат холестеролот. Меѓу нив е убедувањето дека секоја маст е штетна, дека суплементите можат да ја заменат терапијата и дека високиот холестерол е секогаш резултат на лошата исхрана.

1. Не ги исфрлајте сите масти

Самото присуство на масти во исхраната не значи дека тие се непријател на срцето. Важно е какви масти се внесуваат.

Незаситените масти, кои ги има во маслиновото масло, јаткастите плодови, семките, авокадото и масната риба, можат да бидат дел од здрав начин на исхрана и да помогнат во намалување на LDL-холестеролот.

Она што треба да се ограничи се заситените масти, кои ги има во масното месо, полномасните млечни производи и бројни преработени производи.

Ова е во согласност и со најновите препораки на Американската асоцијација за срце, која советува заситените масти да се заменуваат со незаситени масти, наместо сите масти едноставно да се исфрлат од исхраната.

Значи, наместо „без масти“, подобрата стратегија е „подобри масти“.

2. Не очекувајте суплементите да го решат проблемот

Кога ќе добијат висок холестерол, некои луѓе веднаш посегнуваат по рибино масло, лук во капсули, растителни стероли и други препарати кои се рекламираат како природен начин за намалување на холестеролот.

Но, кардиолозите предупредуваат дека суплементите не треба да бидат главниот начин на лекување на висок холестерол. За многу од нив нема доволно квалитетни докази дека можат да ја заменат правилната исхрана, физичката активност или лековите кога тие се потребни.

Американската асоцијација за срце исто така нагласува дека кај дел од луѓето само промените во животниот стил не се доволни и дека може да биде потребна терапија за намалување на холестеролот.

Затоа, ако лекарот ви препишал лек за холестерол, не треба самостојно да го прекинувате и да го заменувате со суплемент.

3. Не е секогаш виновна само храната

Ова можеби е и најважната заблуда.

Дури и човек кој се храни релативно здраво и редовно вежба може да има висок LDL-холестерол. На неговото ниво влијаат генетиката, возраста, физичката активност, телесната тежина, пушењето и други здравствени фактори. Кај некои луѓе постои и наследна состојба позната како фамилијарна хиперхолестеролемија, која може да предизвика многу високи нивоа на LDL.

Затоа висок резултат на крвната слика не значи автоматски дека човекот „јадел погрешно“.

Ако промените во начинот на живот не се доволни, лекарот може да процени дека е потребна терапија.

Што навистина може да помогне?

Покрај правилниот избор на масти, големо значење има и физичката активност.

Американската асоцијација за срце препорачува најмалку 150 минути умерена аеробна физичка активност неделно. Тоа може да биде брзо одење, возење велосипед, пливање или танцување. Редовното движење може да помогне во намалување на LDL и триглицеридите и во подобрување на HDL-холестеролот.

Корисни се и намирниците богати со растворливи влакна – овес, грав, мешунки, овошје и друга растителна храна. Во исхраната е добро заситените масти почесто да се заменуваат со незаситени.

Американската асоцијација за срце во своите најнови насоки дополнително препорачува повеќе зеленчук и овошје, интегрални житарки, здрави извори на протеини и минимално преработена храна, со помалку заситени масти и додадени шеќери.

А што ако холестеролот е висок и покрај здравиот живот?

Тогаш не треба да се обвинува храната без дополнителна проверка.

Холестеролот може да биде висок и поради наследни фактори, а кај одредени луѓе ризикот од срцеви и мозочни заболувања е доволно висок за да биде потребна терапија. Затоа лекарот не го гледа само вкупниот холестерол, туку целокупниот кардиоваскуларен ризик и вредностите на LDL, HDL и триглицеридите.

Важно е и дека високото ниво на холестерол најчесто нема симптоми. Човек може да се чувствува сосема добро, а сепак да има покачен LDL. Токму затоа редовните крвни анализи се важни.

На крајот, пораката на кардиолозите е прилично едноставна: не се плашете од сите масти, не очекувајте чудо од суплементите и не претпоставувајте дека секогаш сте виновни само вие и вашата чинија.

За холестеролот најмногу значи целокупниот начин на живот, а кај дел од луѓето и терапијата препишана од лекар.

Кога се зборува за земјите со најголем проблем со дебелината, САД најчесто се првата земја што паѓа на ум. Но, најновите глобални податоци покажуваат сосема поинаква слика. На првите десет места доминираат мали пацифички островски држави и територии, а САД се на 11. место. Науру е прва со проценети 72,7 отсто дебели возрасни, пред Куковите Острови со 71,8 и Американска Самоа со 71,6 отсто. Македонија е на 50. место со 28,5 отсто.

Зошто токму Пацификот? Одговорот е многу посложен од тоа дека жителите „јадат премногу“. На островите во изминатите децении се случила драматична промена на начинот на исхрана. Традиционалната храна – свежа риба, кокос, локално овошје и коренести култури – постепено била заменета со увезен ориз, брашно, шеќер, конзервирано месо и риба, слатки и други високо преработени производи. Истражувањето на СЗО за Пацификот уште одамна ја документира оваа транзиција, а за Науру наведува дека практично целата храна со текот на времето станала увозна.

Науру е особено драматичен пример, бидејќи промената на храната се случувала паралелно со големите економски и општествени промени на островот. Фосфатното рударство донело пари и ја променило структурата на општеството, додека голем дел од земјата постепено станал непогоден за земјоделство. Со помалку можности за сопствено производство на храна, островот станал зависен од увоз. Истражувањата покажуваат дека традиционалната исхрана на Науруанците, која се темелела на риба и производи од кокос и панданус, за релативно кратко време се променила во исхрана со големи количества увезена храна.

Промената не била само што се јаде, туку и како се живее. Риболовот и земјоделството, кои барале физичка активност, постепено отстапиле пред седечкиот начин на живот. Во исто време, во малите островски економии свежото овошје и зеленчук често се поскапи и потешко достапни од производите што можат долго да се складираат и да се транспортираат. СЗО предупредува дека токму урбанизацијата, глобализацијата, меѓународната трговија и маркетингот на нездрава храна создале средина во која калоричната и нутритивно сиромашна храна е полесно достапна.

Но, ова не е само приказна за Пацификот. Големата анализа на NCD-RisC, објавена во Nature во мај 2026 година, опфати 4.050 популациски студии и податоци за 232 милиони луѓе во 200 земји и територии, за периодот од 1980 до 2024 година. Резултатот покажува дека дебелината пораснала во речиси целиот свет, но трендовите почнуваат да се раздвојуваат: во голем број богати земји растот се забавува и се стабилизира, додека во земјите со низок и среден приход, вклучително и делови од Пацификот, Латинска Америка, Африка и Азија, дебелината и понатаму расте, а во некои региони и забрзува.

Светската здравствена организација проценува дека во 2022 година 890 милиони возрасни луѓе во светот живееле со дебелина, додека вкупно 2,5 милијарди возрасни биле со прекумерна тежина. Ако сегашните трендови продолжат, Светската федерација за дебелина проценува дека до 2035 година повеќе од четири милијарди луѓе, односно околу 51 отсто од светското население, би можеле да живеат со прекумерна тежина или дебелина. Така, приказната за Науру всушност е мал пример за многу поголема глобална промена – храната станува сè подостапна, но не секогаш и поздрава.

Стотици луѓе деновиве се качуваат високо во италијанските Доломити со една единствена цел – да изедат крофна. Не станува збор за некоја нова гастрономска сензација, туку за традиционалниот „krapfen“, кој со години се подготвува во планинарскиот дом Friedrich August, на околу 2.300 метри надморска височина. Откако инфлуенсери почнале да го објавуваат десертот на социјалните мрежи, местото го преплавиле туристи.

На видеата крофната изгледа речиси како туристичка атракција сама по себе – топла, полнета со крем од ванила, со спектакуларните Доломити во позадина. А ефектот бил неверојатен: пред планинарскиот дом се создавале редици од по дури 300 луѓе. Некои посетители доаѓале рано наутро, а според пишувањата, имало и такви што кампувале преку ноќ за да не останат без крофна.

Всушност, крофните се прават веќе 30 години, ама никогаш немало толку гужва

View this post on Instagram

A post shared by giack_janac_ci_live_work_on_the_mountains (@giack_janac_ci)

Крoфните се продаваат за околу три евра и обично почнуваат да се служат во 7:30 часот, но често се распродаваат до 10 часот. Она што особено ги нервира луѓето од планинарскиот дом е фактот што тие крофни ги прават околу 30 години, а ваква гужва никогаш немале. Проблемот, велат, настанал откако инфлуенсерите почнале масовно да го промовираат местото.

– Ова воопшто не ни се допаѓа – вели вработен во домот.

View this post on Instagram

A post shared by Tiziano Tito HD Panisi (@tito_hd_tiziano_)

И додека во Италија луѓето пешачат 20-тина минути од Пасо Села за да стигнат до крофната, во Скопје за добра крофна не ни треба планинарска опрема. Пред некоја вечер, по враќањето од „Карпошово лето“ во Влае, и самата глетка пред „Крофните од Хром“ беше доволна да потсети дека и кај нас крофната може да биде сериозна причина за чекање во ред.

Разликата е што во Хром не мора да се качувате 2.300 метри за да стигнете до неа.

View this post on Instagram

A post shared by Tiziano Tito HD Panisi (@tito_hd_tiziano_)

Но италијанската приказна отвора многу поголемо прашање: што се случува кога социјалните мрежи ќе откријат некое „скриено“ место? Одеднаш сите сакаат да бидат таму, да ја направат истата фотографија и да го пробаат истото нешто. Во Доломитите тоа веќе станува проблем за планинарските здруженија, кои предупредуваат дека алгоритмите создаваат гужви на места што порано биле мирни.

– Планините не се игралиште – изјавил Марко Бусоне, претседател на Унчем, националната асоцијација на планинските заедници, за „Fanpage“.

Проблемот е особено изразен кога виралната објава не промовира цела дестинација, туку само една конкретна локација. Тогаш илјадници луѓе во краток период се обидуваат да стигнат до истото место со поглед, планинарски дом или производ што го виделе на социјалните мрежи.

Локалците се жалат дека гужвите се сè поголеми

На Reddit се јавил и корисник кој тврди дека неговото семејство веќе 37 години има куќа во тој регион. Тој вели дека Кол Родела до неодамна било едно од местата со најубав поглед кон Доломитите, но дека сообраќајот и гужвите во последните години станале огромни.

Друг корисник го опишал денешниот туристички образец вака: луѓето чекаат во колона со автомобилите, потоа во ред за жичарницата, па повторно се туркаат по патеките и на местата познати од Инстаграм и Тик-Ток, а на крајот повторно чекаат ред за храна.

Еден коментатор целата ситуација ја сумирал во една реченица:

– Одиш во планина за да ја избегнеш гужвата на море.

View this post on Instagram

A post shared by Manuele Bianchini (@ghini86)

Туризмот за селфи го нагризува духот на планината

Франческо Абрускато, претседател на венетскиот огранок на Италијанскиот алпинистички клуб, за „Vita.it“ изјавил дека туризмот фокусиран исклучиво на фотографирање го нагризува вистинскиот дух на планините.

– Главниот проблем се луѓето кои ја посетуваат планината, а притоа ниту ја познаваат ниту ја почитуваат – рекол тој.

– До пред пет или шест години во Доломитите не гледавме прекумерен туризам на конкретни места или во одредени периоди. Сега постојат култни локации на кои веќе не можете да уживате во убавината бидејќи сте опкружени со десетици луѓе кои прават селфи и таму се само поради тоа – додал Абрускато.

Кантарионот, познат и како богородична трева е една од најпознатите лековити билки што со векови се користи во народната медицина. Со своите жолти цветови и карактеристичните ситни точки на листовите, растението лесно се препознава, а од него традиционално се подготвуваат чај, тинктура и масло.

Кантарионот (Hypericum perforatum) содржи повеќе активни растителни соединенија, меѓу кои хиперицин, хиперфорин, флавоноиди и танини. Токму поради нивниот состав, билката се користела за различни намени – од смирување и подобрување на расположението до нега на кожата.

Најпозната е неговата традиционална употреба за нервна напнатост, немир и проблеми со расположението и спиењето. Стандардизираните екстракти од кантарион се едни од најистражуваните растителни препарати кога станува збор за блага до умерена депресија, и дел од истражувањата покажуваат корист, иако резултатите не се целосно еднозначни.

Во народната медицина кантарионот се користел и за нега на кожата, помали рани, модринки, лесни изгореници и воспаленија. Особено е познато црвеното кантарионово масло, кое се нанесува локално.

Против хемороиди

Кантарионот традиционално се користи и за хемороиди, особено во форма на масло или маст за надворешна употреба. Во народната медицина се применувал за смирување на чешањето, печењето, иритацијата и непријатноста околу аналниот предел.

Некои современи прегледи на природни препарати за хемороиди го наведуваат маслото или маста од кантарион како традиционален локален препарат за ублажување на непријатноста. Сепак, доказите за ефикасноста не се доволни за кантарионот да се смета за замена за медицински третман на хемороиди.

Како се прави кантарионово домашно масло?

Најпознатиот домашен препарат е црвеното кантарионово масло. Се подготвува од свежи цветни врвови и растително масло, најчесто маслиново.

Свежите цветови се собираат во периодот на цветање и се оставаат малку да овенат. Потоа се ставаат во чиста стаклена тегла и се прелеваат со масло така што растителниот материјал да биде целосно покриен.

Теглата се затвора и се остава на светло место неколку недели. Со текот на времето маслото добива препознатлива црвена до темноцрвена боја. Потоа се процедува и се чува во темно шише, на ладно и темно место.

Маслото традиционално се користи за надворешна нега на кожа, како и при хемороиди, модринки, помали рани и лесни изгореници.

Чај од кантарион

Од сушени цветни врвови може да се подготви чај. Во традиционалната употреба се користи како напиток за смирување и кај нервна напнатост и проблеми со спиењето.

Но важно е да се знае дека чајот не е исто што и концентриран екстракт од кантарион. Количината на активни состојки во различните препарати може значително да се разликува.

Ако планирате сами да го берете кантарионот, август сè уште може да биде добар период, зависно од местото и надморската височина. Растението цвета во текот на летото, а во некои подрачја цветањето продолжува и до септември.

За подготовка на кантарионово масло најчесто се користат цветните врвови додека растението е во полн цвет.

Треба да се избегнува берење покрај прометни патишта, на загадени места или таму каде што постои можност растенијата да биле третирани со пестициди.

Природно не значи и безопасно

Кантарионот има една особено важна карактеристика: може да влијае врз дејството на голем број лекови.

Тој може да ја намали ефикасноста на одредени контрацептиви, лекови против згрутчување на крвта, некои лекови за срце, имуносупресиви, одредени лекови против ХИВ и други медикаменти. Особено внимание е потребно ако се комбинира со антидепресиви, бидејќи може да предизвика опасни реакции.

Кантарионот може и да ја зголеми чувствителноста на кожата на сонце, па кај некои луѓе може да се појават црвенило, иритација или други реакции по изложување на сонце.

Затоа, иако кантарионот е една од најпознатите домашни лековити билки, не треба да се гледа како безопасен лек за секоја тегоба. Особено ако се зема орално или ако човек користи редовна терапија, добро е претходно да се консултира со лекар или фармацевт.

Крајот на летото тешко може да се замисли без свежи смокви. Освен што се природно слатки и вкусни, овие плодови имаат интересен нутритивен состав и се добар извор на растителни влакна, калиум, калциум, магнезиум, бакар и манган, како и помали количества витамин К. Содржат и различни растителни соединенија, меѓу кои фенолни киселини и флавоноиди.

Сезоната на свежите смокви не трае долго, а зрелите плодови се многу чувствителни и брзо го губат квалитетот по бербата. Зрелата смоква е мека, малку свиткана кон дршката и лесно се одвојува од гранката. Ако од дршката сè уште излегува многу млечен сок, најверојатно не е целосно зрела. Свежите смокви најдобро е да се јадат што поскоро и да се чуваат на ладно.

Слатки, ама не со премногу калории

Поради изразено слаткиот вкус, особено кога се целосно зрели, смоквите лесно оставаат впечаток дека се многу калорични. Но, свежата смоква содржи голем процент вода. Во 100 грама свежи смокви има приближно 74 калории, 2,9 грама растителни влакна и околу 16 грама природни шеќери.

Тоа значи дека шеќерот секако треба да се земе предвид во исхраната, но овде доаѓа заедно со вода, влакна и останатите хранливи состојки од овошјето, за разлика од слатките, колачите или засладените пијалаци.

Токму растителните влакна се една од причините поради кои смоквите одамна се поврзуваат со доброто варење. Тие го зголемуваат волуменот на цревната содржина и придонесуваат за нормална работа на дигестивниот систем, а можат да помогнат и за редовна столица кога исхраната е проследена со доволно течности.

Сувите смокви содржат значително повеќе влакна поради тоа што водата е отстранета – околу 9,8 грама на 100 грама, наспроти 2,9 грама кај свежите. Но, наглото зголемување на внесот на влакна кај луѓето кои не се навикнати на нив може да предизвика надуеност, гасови и непријатност. Затоа количината треба постепено да се зголемува, со доволен внес на вода.

Богати со минерали и полифеноли

Во 100 грама свежи смокви има околу 232 милиграми калиум, а присутни се и калциум, магнезиум, бакар, манган и витамин К. Калиумот е важен за нормалното функционирање на организмот и одржувањето на крвниот притисок.

Смоквите содржат и полифеноли – растителни соединенија меѓу кои се флавоноидите и различни фенолни киселини. Нивната количина зависи од сортата, зрелоста, бојата на плодот, условите во кои растел и начинот на обработка. Интересно е што кај некои потемни сорти кората може да содржи поголема концентрација и разновидност на полифеноли отколку внатрешноста на плодот.

Затоа, ако ви одговара текстурата, добро измиената свежа смоква не мора да се лупи.

Свежа или сува, не е исто

Иако и свежите и сувите смокви се хранливи, не треба да се гледаат како иста намирница. Во 100 грама свежи смокви има околу 74 калории, додека во истата количина суви смокви има околу 249 калории. Причината е едноставна – со сушењето се отстранува голем дел од водата, па во помала количина остануваат поконцентрирани шеќерите, енергијата, влакната и дел од минералите.

Сувите смокви не се лош избор – напротив, можат да бидат практична и хранлива намирница во текот на целата година. Но, токму поради концентрираната енергија и шеќери, кај нив е поважно да се внимава на големината на порцијата.

Додека трае сезоната, свежите смокви можат да се јадат со овесни снегулки, ореви, цимет и јогурт, но и во солени комбинации – со рукола, јаткасти плодови, сирење и малку балсамико. Зрела смоква пресечена на половина може да се послужи и врз интегрален леб.

Пред 17 години, Елизабет Стајн била нутриционистичка советничка со само десетина клиенти и триатлонка која по трките делела здрави мафини. Денес е сопственичка на успешен прехранбен бренд кој се продава во повеќе од 30.000 продавници низ САД, а компанијата „Purely Elizabeth“ наскоро ќе биде преземена од италијанскиот гигант „Ferrero“ за повеќе од 850 милиони долари.

Стајн, која денес има 45 години, во 2008 година на еден триатлон во американската сојузна држава Њујорк донела домашно печени мафини со боровинки, во кои ставила состојки како киноа, чиа-семки и кокосов шеќер. Таа на трките дотогаш го промовирала своето советувалиште за исхрана, но овојпат вниманието на присутните многу повеќе го привлекле мафините отколку нејзините услуги.

Следната година, тогаш 28-годишната Елизабет повторно се појавила на истата трка, но овојпат со намера да ги продава мафините. Интересот бил огромен. За само неколку месеци вложила 5.000 долари од сопствената заштеда, купила состојки и отворила интернет-страница преку која продавала мешавини за подготовка на мафини.

Производите во почетокот ги подготвувала во својот стан на Менхетен, очекувајќи дека главно ќе ги купуваат нејзините клиенти. Но, уште првиот ден се случило нешто што не го очекувала. Благодарение на линк објавен во тогаш популарниот билтен „DailyCandy“, за само три часа добила нарачки во вредност од 10.000 долари.

Производството набрзо морало да се пресели од нејзината кујна во мала комерцијална кујна во Пенсилванија. Но, токму тогаш почнала приказната за брендот што подоцна ќе стане „Purely Elizabeth“.

Интересно е што производот кој ќе ѝ донесе најголем успех воопшто не бил нејзината првична идеја. Во 2011 година Стајн почнала да размислува како да ја искористи надуената киноа за нов производ и речиси случајно направила гранола.

– Не бев личност која јаде гранола. Всушност, никогаш во животот немав пробано гранола – признала таа.

Нејзината мајка Ненси била првата што ја пробала. Толку ѝ се допаднала што ѝ кажала на ќерка си дека токму тоа треба да биде нејзиниот следен производ. Потоа самата се јавила во 40 продавници во средноатлантскиот регион на САД, а Стајн истата година успеала да го убеди „Whole Foods“ да ја продава нејзината гранола.

До крајот на 2011 година приходите достигнале 200.000 долари, а само две години подоцна брендот веќе се продавал во шест региони на „Whole Foods“ и приходите пораснале на еден милион долари. Подоцна производите стигнале и на полиците на „Walmart“ и „Target“.

Стајн долго време ја градела компанијата без надворешни инвестиции. Дури во 2017 година собрала три милиони долари во првата инвестициска рунда, а пет години подоцна обезбедила уште 50 милиони долари за проширување на производството, инфраструктурата, маркетингот и развојот на нови производи.

До крајот на 2024 година „Purely Elizabeth“ остварувал околу 150 милиони долари годишни приходи и бил присутен кај повеќе од 10.000 трговци. Денес производите се продаваат во повеќе од 30.000 продавници низ САД, а компанијата се очекува годинава да надмине 300 милиони долари приходи.

Сега следува најголемиот пресврт во нејзината приказна. Стајн се договорила брендот да го преземе „Ferrero“, италијанската компанија зад „Nutella“, „Kinder“ и „Tic Tac“. Иако финансиските услови официјално не се објавени, „Forbes“ проценува дека целата компанија е проценета на повеќе од 850 милиони долари. Во договорот е вклучен и уделот на Стајн, која поседува околу две третини од компанијата.

Според проценките на „Forbes“, по плаќањето даноци, на 45-годишната претприемачка би ѝ останале околу 400 милиони долари. Но, таа нема да си замине од бизнисот. Напротив, Стајн ќе остане извршна директорка на „Purely Elizabeth“.

– Навистина се надевам дека ова ќе им покаже на жените дека не мора да избираат меѓу тоа да бидат визионерски основачки и да станат директорки на големи компании – изјавила таа.

Нејзината животна и деловна филозофија, вели, отсекогаш била едноставна: „Почувствувај го стравот, но сепак направи го тоа“.

Стајн вели дека го избрала „Ferrero“ затоа што верува дека таму брендот ќе има долгорочна иднина. – Фереро не размислува од квартал до квартал, туку генерации однапред – вели таа.

„Purely Elizabeth“ денес има околу 40 видови гранола, овесни каши и житарки, а Стајн планира и понатаму да го води брендот, со фокус на квалитетот на состојките и проширувањето на пазарот.

Црната леќа, позната и како Белуга леќа, е една од најинтересните сорти на леќа. Името го добила поради малите, сјајни црни зрна кои по изглед потсетуваат на кавијарот белуга, најреткиот и најскапиот вид кавијар на светот (се добива од икрата на рибата белуга есетра). За разлика од црвената леќа, која при варење брзо се распаѓа, црната леќа ја задржува формата и има поцврста, пријатна текстура, поради што е одлична за салати, прилози, чорби и топли јадења.

Нејзината најголема предност е нутритивниот состав. Леќата генерално е добар извор на растителни протеини, диететски влакна, железо, фолати и цинк, а црната Белуга леќа содржи и магнезиум, цинк, железо и витамини од групата Б. Црната леќа е особено интересна и поради природниот пигмент антоцијанин, кој е одговорен за нејзината темна боја.

Токму влакната и протеините ја прават леќата намирница која заситува, а може да биде особено корисна во исхрана во која се намалува внесот на месо. Истражувањата за леќата и мешунките генерално укажуваат на поволни ефекти врз кардиометаболичкото здравје, вклучително и подобрување на одредени показатели на холестеролот и регулирањето на шеќерот во крвта. Сепак, важно е овие придобивки да се гледаат како дел од целокупната здрава исхрана, а не како лековито дејство на една намирница.

Добрата вест е што црната леќа не мора да се потопува преку ноќ, како гравот или наутот. Пред варење само треба да се прегледа за евентуални камчиња или нечистотии и добро да се исплакне. Потоа се става во вода и се вари на тивко. За Белуга леќата најчесто се потребни околу 20–30 минути, зависно од сортата и од тоа колку мека ја сакате. За салата е подобро да остане малку поцврста, додека за чорба може да се вари подолго.

За најдобар резултат, не треба да се вари агресивно на силен оган. Откако водата ќе зоврие, температурата се намалува и леќата се остава тивко да крчка додека зрната не омекнат. Некои производители препорачуваат околу 20 минути, додека други упатства за црната Белуга леќа наведуваат 25–30 минути, па најсигурен показател е самото зрно – треба да биде сварено, но да не се распаѓа.

Црната леќа е одлична и за оние кои сакаат храната да биде и здрава и визуелно привлечна. Сварените црни зрна прекрасно се комбинираат со печени зеленчуци, свежи салати, домати, морков, цвекло, магдонос, маслиново масло и лимон, а можат да се послужат и како прилог наместо ориз или компир. Малите црни зрна можеби изгледаат скромно, но во една порција носат комбинација од растителни протеини, влакна и низа важни микронутриенти – добра причина почесто да се најдат на нашата трпеза.