На 1 октомври 2026 година светот првпат го одбележува Меѓународниот ден на кафето како официјален ден на Обединетите нации. Генералното собрание на ОН го определи 1 октомври за Меѓународен ден на кафето со резолуцијата 80/248, ставајќи го во фокус не само напитокот што секојдневно го пиеме, туку и луѓето, природата и условите од кои зависи неговото производство.

Кафето е една од најзначајните тропски земјоделски култури во светот и главно се произведува во земји во развој. А неговото производство е тесно поврзано со температурата, врнежите, почвата и надморската височина. Кафето, едноставно, не расте каде било. Иако постојат повеќе од 80 видови кафе, во комерцијалното производство доминираат два: арабика и робуста.

Арабиката главно се одгледува во посвежи услови и на поголеми надморски височини, додека робустата е поотпорна на потопла клима и почесто се одгледува на пониски височини. Токму затоа промените во температурата и врнежите можат директно да влијаат врз тоа каде кафето може успешно да се одгледува.

Една голема анализа објавена во „PLOS One“ во 2015 година, која опфатила 21 климатски модел, предвидува намалување на погодноста за одгледување арабика во дел од денешните производни региони до 2050-тите. Во некои подрачја погодните услови би можеле да се поместуваат кон поголеми надморски височини, додека други региони би станале помалку погодни. Авторите нагласуваат дека станува збор за климатски модели, а не за прецизно предвидување на идното производство.

ФАО во 2025 година објави уште поширока проценка. Според нејзиниот нов показател за климатската погодност на земјоделските површини, кафето е меѓу културите за кои дел од најпогодното земјиште би можело значително да се намали до 2100 година. ФАО наведува дека во некои од големите региони за производство на кафе може да има остар пад на погодноста за одгледување.

Тоа не значи дека кафето ќе исчезне од продавниците или дека еден ден едноставно ќе нема кафе. Многу поверојатно е производството да се менува: дел од земјоделците ќе се приспособуваат, некои подрачја ќе стануваат помалку погодни, други ќе добиваат подобри услови, а сортите и начините на одгледување ќе мора да се приспособуваат.

Но токму таквите промени можат да го направат кафето поскапо и понеизвесно за производство.

Од црвена „цреша“ до мало зелено зрно

Она што го ставаме во машината за кафе започнало како плод што изгледа како мала црвена цреша.

Кафето расте на грмушки или мали дрвја, а плодовите не созреваат нужно сите во исто време. Кај производството каде се бара поголема селекција, зрелите плодови често се берат рачно, што значи дека работниците ги избираат оние што се подготвени за берба.

Но берењето е само почеток.

Од плодот треба да се добие зеленото зрно. Следуваат обработка, сушење, сортирање и складирање. Во зависност од методот, плодот може да се суши цел, или неговиот надворешен дел да се отстрани пред зрното да се суши.

Начинот на обработка има големо влијание врз крајниот вкус. FAO наведува дека секој чекор од обработката може да влијае врз квалитетот и дека проблеми како предолга ферментација, неправилно сушење, мувла или повторно навлажнување можат да предизвикаат дефекти што подоцна не можат да се поправат.

Потоа зеленото кафе патува илјадници километри до земјите каде што ќе биде печено.

И дури тогаш започнува трансформацијата што ја препознаваме. Зеленото зрно добива кафеава боја, се развиваат ароматични соединенија и се создаваат вкусовите што ги поврзуваме со кафето.

Она што во кафулето изгледа како едноставна постапка – мелење, вода и неколку секунди екстракција – всушност е последната фаза од долг процес.

Зошто едно кафе е фантастично, а друго лошо?

Зошто едно кафе го пиеме со уживање, а за друго велиме дека е горчливо, кисело, воденесто или едноставно „лошо“? Одговорот не е само во сортата.

На вкусот влијаат условите во кои растело растението, надморската височина, зрелоста на плодот, начинот на обработка, сушењето и складирањето. Ако плодовите се незрели или презреани, ако зрната неправилно ферментираат или се сушат во лоши услови, можат да се појават непријатни вкусови и мириси.

Но дури и добро зрно може да даде лоша шолја. Печењето има големо влијание врз аромата, киселоста, горчината и телото на напитокот, а потоа доаѓа подготовката. Количината на кафе и вода, степенот на мелење, температурата и времето на екстракција можат целосно да го променат резултатот.

Затоа истото кафе може во една шолја да биде богато и ароматично, а во друга да биде премногу горчливо, кисело или воденесто.

На крајот, квалитетот што го чувствуваме во шолјата е резултат на целата низа – од зрното и обработката, преку печењето, до начинот на подготовка.

Кога немало доволно кафе, се барала замена

Кафето не било секогаш толку лесно достапно како денес. Во различни периоди и средини, кога било скапо или тешко да се набави, луѓето користеле разни замени и додатоци за да добијат напиток што по бојата и аромата потсетувал на кафе.

Меѓу нив бил и наутот. Испечен и сомелен, можел да се меша со вистинско кафе или да се користи како негова замена. Се користеле и јачмен, ‘рж, цикорија и други состојки.

Причината била едноставна: кога вистинското кафе било ограничено или прескапо за секојдневна употреба, замените овозможувале да се направи поголема количина напиток со помалку вистинско кафе.

Денес можеби звучи необично, но токму тука историјата се поврзува со едно современо прашање: може ли кафето во иднина повторно да стане тешко достапно?

Не станува збор за сценарио во кое кафето одеднаш ќе исчезне. Но климатските промени можат да ги намалат погодните подрачја за негово одгледување, да го отежнат производството и да го направат снабдувањето понестабилно. Ако дел од традиционалните региони постепено стануваат помалку погодни, производството ќе мора да се приспособува и да се поместува.

Значи, можеби нема повторно да пиеме кафе со наут затоа што „нема кафе“, но приказната за замените потсетува дека достапноста на овој напиток никогаш не била нешто што се подразбирало.

Бразил, Виетнам и Колумбија

Денес Бразил, Виетнам и Колумбија се меѓу водечките производители на кафе во светот. ОН ги наведуваат токму овие земји меѓу најголемите производители, додека Европската Унија и САД се меѓу најголемите увозни и потрошувачки пазари.

Бразил има огромно значење за глобалното производство, Виетнам е особено важен за робустата, а Колумбија е еден од најпознатите производители на арабика.

Етиопија, пак, има посебно место во историјата на кафето. Таа е природната татковина на Coffea arabica, а кафето таму не е само земјоделски производ, туку и дел од културата и традицијата.

Иако често слушаме дека едно кафе е „бразилско“, „колумбиско“ или „етиописко“, самото потекло не кажува сè за вкусот. Влијаат сортата, надморската височина, почвата, климата, времето на берба, обработката, сушењето, печењето и начинот на подготовка.

Затоа не постои едно кафе што може објективно да се прогласи за „најдобро“ на светот.

Постојат различни вкусови и профили: некои кафиња се послатки, други имаат поизразена киселост, некои носат ноти на овошје и цвеќе, а други се потешки, со вкусови што потсетуваат на чоколадо, јаткасти плодови или зачини.

Арабиката често има посложени ароматични профили, додека робустата има поинтензивен карактер и повеќе кофеин. Токму затоа двете често се комбинираат за да се добие одреден вкус, арома и текстура.

Зошто кафето може да стане поскапо?

Кога климатските услови ќе се променат во големите производни региони, последиците не остануваат таму. Тие можат да се почувствуваат и на глобалниот пазар.

Цените реагираат на очекувањата за жетвата и понудата. Тоа се гледа и во податоците на Меѓународната организација за кафе: во август 2026 година нејзиниот композитен индекс на цените изнесувал 287,29 американски центи за фунта. Организацијата тогаш забележала дека стравувањата од Ел Нињо и ограничените краткорочни количини на арабика влијаеле врз растот на цените во текот на месецот, додека подоцна подобрите врнежи во Бразил и очекувањата за поголема понуда го намалиле притисокот.

Тоа покажува колку брзо временските услови можат да се претворат во пазарен проблем.

Но климатските промени не значат само повисоки температури. Тие носат и промени во врнежите, суши, екстремни временски услови и поголем притисок од болести и штетници. Научните модели за арабиката веќе укажуваат на губење на погодноста во дел од традиционалните региони и поместување кон повисоки надморски височини.

Земјоделците затоа бараат начини да се приспособат – со сенка од дрвја, подобро управување со водата и почвата, отпорни сорти и промени во начинот на одгледување. Во некои случаи решение може да биде и преместување на производството кон повисоки и попогодни подрачја.

Но и тоа не е едноставно. Ако производството се шири кон повисоки подрачја, може да дојде до притисок врз шумите и природните екосистеми. Затоа иднината на кафето не е само прашање на тоа колку зрна ќе се произведат, туку и како ќе се произведуваат.

Што ќе се случи со нашето утринско кафе?

Веројатно нема да се разбудиме еден ден и да дознаеме дека кафето исчезнало. Многу поверојатно е неговиот пат до нашата шолја да стане посложен.

Некои сорти можеби ќе се одгледуваат на други места. Производителите ќе мора да вложуваат повеќе во заштита на растенијата, водата и почвата, а техниките на одгледување ќе се менуваат. Со тоа може да се менуваат и понудата, вкусот и цената на кафето што го пиеме.

Во исто време, индустријата бара начини да го намали отпадот. Лушпите, пулпата, отпадните води и талогот од кафе можат повторно да се искористат наместо автоматски да завршат како отпад. ОН токму циркуларната економија ја наведуваат како еден од пристапите за поодржлив сектор на кафе.

А можеби токму тоа е суштината на првиот Меѓународен ден на кафето како официјален ден на ОН.

Зад омилената утринска шолја стојат милиони луѓе, месеци работа и сложен процес. Но зад неа стои и природата без која ништо од тоа не би било можно.

Од едно семе во земјата до мирисот на свежо печено кафе, патот е многу подолг отколку што изгледа.

И затоа прашањето за иднината не е само какво кафе ќе пиеме.

Туку дали ќе успееме да ги зачуваме условите во кои тоа кафе може да расте.

Кога човек ќе помисли на доктор од Лондон кој дошол на одмор во Скопје, веројатно не очекува дека тој ист доктор во британската престолнина работи како готвач во македонска меана, а до Скопје дошол правејќи велосипедска тура по неколку балкански земји за да се запознае одблизу со традицијата, храната и културата, поттикнат токму од својата работодавачка со македонски корени. Џејмс Ваи Џиан Вонг е Малезиски Кинез кој е роден и живее во Лондон, завршил медицина и три години работел како доктор во Шкотска, но денес професионално е во сосема поинаква средина – кујната. Во „Дома“, македонската меана на Спасиа Динковски, жена со македонски корени која со својот „Мистик Бурек“ стана вистинска ѕвезда на гастрономската сцена во Лондон, тој се запознал со балканската, а особено со македонската храна, а љубопитноста го донела и лично да ја истражи Македонија.

Џејмс во разговорот за „Арт кујна“ раскажува дека живеел во близина на „Дома“ и преку Инстаграм ја следел нивната работа. Прво дошол со пријатели од Белгија да јадат, му се допаднала храната, а кога видел дека има оглас за работа, се пријавил. Така, наместо во болница, сега помага во една поинаква професија – како готвач. Во ресторанот веќе научил да подготвува и некои македонски јадења, меѓу нив, шопска салата и таратур, а останатите главно само ги финишира откако Спасиа ќе ги направи потребните подготовки.

Токму храната е еден од главните мотиви поради кои сакал да дојде на оваа балканска тура.

Во Македонија пробал бурек со месо, спанаќ и сирење и е воодушевен од вкусот, а особено од цената која според лондонските стандарди е живо џабе. Во старата скопска чаршија пробал и баклава и тулумби, кои исто така му оставиле силен впечаток. Бил на Бит-пазар, каде што јадел ќебапи, шaрска плескавица, а пробал и телешка супа. Иако се острел да проба симит-погача и кукурек, не успеал да најде па се задоволил со одлично подготвено селско месо. Вели дека храната во Македонија ги надминала неговите очекувања и му се допаѓаат сите оние различни вкусови, зачини, свеж зеленчук и овошје, иако преферира готвени јадења за да го почувствува духот на традицијата. Му се допаѓа и македонското вино и е изненаден од бројот на винарии за кои слушнал, иако, за жал, успеал да посети само една. 

Љубовта кон македонската кујна, сепак, не му е единствениот мотив за патувањето. Џејмс сака да ја запознае земјата подлабоко, бидејќи, како што вели, не можете да кажете да кажете дека сте ја запознале земјата ако сте биле само во главниот град. Затоа, иако од Лондон летал до Белград, потоа со велосипед поминал околу 1.000 километри низ Србија, Бугарија и Македонија. Во Македонија влегол преку Куманово, а патувањето го однело и до манастирот „Свети Прохор Пчињски“. Сакал да стигне и до Лесновскиот манастир, но сфатил дека како човек кој не го познава теренот и јазикот, тоа не е толку едноставно.

За ориентација главно користи Google Maps, особено затоа што не го зборува јазикот и не секогаш може да се потпре на комуникација преку вибер. Вели дека понекогаш токму Google Maps му предлага места што потоа ги посетува, бидејќи апликацијата со текот на времето го препознава неговиот интерес. Бил и на Матка, а покрај храната го интересираат архитектурата, историјата и секојдневната култура на местата низ кои минува.

За чудо, велосипедот кој сега му е главно превозно средство, научил да го вози пред само седум години, на свои 25, а првото посериозно велосипедско патување го направил пред пет години во Шкотска, каде што тогаш живеел. Но, неговата професионална приказна е уште понеобична од патувањето. По шест години медицинско образование, тој работел три години како доктор во Шкотска, но кога се вратил во Лондон, постепено почнал да се разочарува од условите во британскиот здравствен систем. Според неговото искуство, докторите можат да заработуваат околу 25 до 30 евра на час, но во Лондон има премногу лекари, па најчесто работата во струката може да значи испраќање далеку од Лондон, на пример во Брајтон, при што сам си ги плаќаш трошоците за превоз. Тој зборува и за 13-часовни смени, околу 3.000 евра годишно за осигурување и за лекарска лиценца и услови во кои, според неговото искуство, нема платено боледување или годишен одмор. Кога ќе се пресметаат сите трошоци и времето поминато на работа, вели дека реалната заработка изгледа многу поинаку.

Медицинското образование, според него, му донело и голем финансиски товар. Зборува за долгови од околу 120.000 до 150.000 евра и за години вложени во образованието, во текот на кои работел и три работи истовремено за да може да студира. По медицината се запишал на кулинарско училиште и почнал да работи во ресторани за да стекне искуство. Не планирал првично да стане готвач, но условите во британскиот здравствен систем го натерале да побара поинаков пат.

Се разбира, сака повторно да ѝ се врати на медицината, па следната голема цел му е Норвешка, каде што планира да се пресели. Вели дека таму гледа можност за подобри услови за работа. Може да скија, не му пречат снегот и студеното време, а му одговара и тоа што, како што вели, има снег, но нема многу дожд. И летните температури му изгледаат идеални, па може да продолжи и со велосипедизмот, но и со својата прва љубов-медицината.

Како за наша утеха, неговата приказна е доказ не се исселуваат млади луѓе само од Македонија во потрага по подобар живот. Дури и во Лондон, тешко стекнатата лекарска диплома може да остане на полица чекајќи некои подобри времиња, додека ти во меѓувреме печеш ќебапи на скара, рендаш сирење врз шопска или сечкаш лукче на ситно за да го додадеш во таратур.

Во меѓувреме, веќе деновиве Џејмс се враќа на своето работно место во „Дома“, учи норвешки, а во Скопје храната веќе ја нарачува на македонски. Македонија ја запознава на начин што за него е особено важен: не само преку Скопје и туристичките места, туку преку луѓето, улиците, чаршијата и, пред сè, храната. И секако, планира да се врати и да ги види и Охрид кој овојпат го пропушти.

Мирисот на печени пиперки, големата тава што со часови се меша и задолжителното парче топол леб на крајот – подготовката на ајварот е еден од оние есенски ритуали што во многу македонски домови значат многу повеќе од подготовка на зимница.

Рецептите можеби се слични, но речиси секое семејство има своја мала тајна. Колку долго треба да се печат пиперките, кога е вистинскиот момент за лупење, колку треба да се цедат и, секако, колку долго треба да се меша ајварот. Тоа се детали кои ретко се запишани во тетратка со рецепти – најчесто се учат покрај мајките и бабите и се пренесуваат од генерација на генерација.

Во соработка со Wolt, Мартина од Martina’s Cooking во своето најново видео ја оживува токму оваа традиција и споделува девет мали тајни за подготовка на домашен ајвар, научени директно од нејзината баба. Повеќе од обични совети за подготовка, тие потсетуваат на она што ја прави зимницата посебна – времето поминато заедно, семејните приказни и малите трикови што се пренесуваат од генерација на генерација и му даваат посебен вкус на секој домашен ајвар.

Меѓу советите што ги споделува се пиперките пред печење да се пребришат наместо да се мијат, по печењето да се остават да се „задушат“ за полесно да се лупат, а при подготовката да се следи едноставното правило на нејзината баба – едноставни состојки, тивок оган и постојано мешање.

View this post on Instagram

A post shared by Martina Simjanovska (@martinascookingg)

За многумина, подготовката на зимница буди и посебна носталгија. Тоа е мирис што потсетува на детството, на есенските денови поминати со семејството и на теглите наредени во оставата што ќе се отвораат во текот на зимата. А кога ајварот конечно е готов, следува можеби најочекуваниот момент – дегустацијата директно од тавата.

Топол ајвар, свежо лепче и сирење се комбинација за која не е потребно многу објаснување. И додека подготовката на домашниот ајвар бара време и трпение, за последниот дел од ритуалот може да помогне доставата преку Wolt – со топло лепче, сирење или нешто друго што недостига на трпезата.

Затоа што секое семејство има свој рецепт, но и своја приказна за најубавиот домашен ајвар. А понекогаш највредната состојка не е онаа што се додава во тавата, туку советот што со години се пренесува од баба на внука.

Ресторан во Сеул со две Мишелинови ѕвезди е казнет откако со години служел десерти украсени со мравки, кои според јужнокорејските прописи не се дозволени како прехранбена состојка.

Станува збор за ресторанот „Евет“ во луксузниот кварт Гангнам, а судот во Сеул ја казнил компанијата што го управува ресторанот со 10 милиони вони (7.260 американски долари), додека извршната директорка Џини Ким добила казна од 15 милиони вони (10.890 долари). Обвинителството претходно барало едногодишна затворска казна за Ким, како и поголема парична казна за компанијата.

Според обвинението, сушени мравки биле набавувани од САД и Тајланд и биле користени од април 2021 до јануари 2025 година. Тие се ставале по три до пет на десерт во форма на сорбе направено со сикхје, традиционален корејски сладок напиток од ориз. Гостите можеле да го прифатат додатокот со мравки или да изберат друга декорација, како ферментиран оцет и јадливи цветови.

Обвинителството проценило дека десертот бил понуден на 12.274 гости и дека биле употребени околу 49.096 мравки, со вкупен приход од околу 120 милиони вони (87.120 долари). Од одбраната, сепак, бил оспорен дел од оваа пресметка, со образложение дека мравките биле прифаќани од само дел од гостите и дека биле присутни на мал број јадења од 15-степеното мени.

Проблемот не бил само во тоа што мравките не биле дозволени. Анализите покажале дека во нив биле откриени тешки метали над дозволените граници. Судијата оценил дека прекршокот не може да се смета за безначаен, меѓу другото и поради тоа што состојката била користена подолг период и била дел од промоцијата на ресторанот.

Јужнокорејските прописи дозволуваат употреба на само 10 видови инсекти како храна, меѓу кои се скакулци, брашнари и свилени буби. За употреба на инсект кој не е на листата, потребно е посебно одобрение од Министерството за безбедност на храната и лековите, кое ресторанот го немал. Истрагата започнала откако властите забележале објави на блогови и на социјалните мрежи за јадењата со мравки.

„Евет“ го основал австралискиот готвач Џозеф Лиџервуд, кој е познат и по појавувањето во Нетфликсовото натпреварување „Culinary Class Wars“. Тој не бил обвинет во случајот. Како регистрирана извршна директорка на компанијата што го управува ресторанот, пред судот одговарала Џини Ким, која е сопруга на Лиџервуд. Ресторанот повеќе не користи мравки, а двете страни имаат рок од седум дена да поднесат жалба.

Во 2017 година, британскиот новинар и автор Оуба Батлер решил да провери колку навистина може да им се верува на оценките на туристичката платформа „Tripadvisor“. Наместо да отвори ресторан, тој направил нешто многу поедноставно – ја претворил бараката во градината од својот дом во Лондон во измислено угостителско место.

Речиси девет години по необичниот експеримент, Оуба Батлер и понатаму го привлекува вниманието со необични истражувачки проекти.

Годинава, тој се занимаваше со проблемите на британскиот пазар на недвижности во својот нов проект „How to Trick Your Way onto the Property Ladder“, во кој се обидува да им помогне на млади луѓе да дојдат до сопствен дом.

Токму неговиот најнов проект е повод да се потсетиме на приказната за „The Shed at Dulwich“ – непостоечкиот ресторан кој во 2017 година успеа да се искачи на врвот на „Tripadvisor“ во Лондон.

Измислениот ресторан го нарекол „The Shed at Dulwich“, му создал веб-страница, мени и фотографии од јадења. Проблемот бил што јадењата воопшто не биле вистински. Батлер користел предмети и производи од домаќинството за да направи фотографии што изгледале како гурмански специјалитети. На една од нив дури го фотографирал сопственото стапало.

Неговото измислено мени било засновано на расположенија, па гостите наводно можеле да нарачаат јадење според тоа како се чувствуваат. Но, вистинскиот рецепт за успех бил во нешто друго – лажните позитивни критики. Батлер, кој претходно заработувал по 10 фунти за пишување лажни рецензии за ресторани, со помош на пријатели почнал да објавува пофалби за „The Shed at Dulwich“.

Од дното на листата, непостоечкиот ресторан почнал да се искачува кон врвот. Луѓе од Лондон и од странство се јавувале за да резервираат маса, а некои дури се обидувале да го пронајдат ресторанот во вистинскиот свет. Батлер, пак, им одговарал дека местата се распродадени со недели однапред.

На 1 ноември 2017 година, „The Shed at Dulwich“ стигнал до првото место на листата на најдобро оценети ресторани во Лондон на „Tripadvisor“. Во тој момент, ресторанот немал вистинска кујна, немал редовни гости и никогаш не послужил ниту едно јадење.

Само една вечера за вистински гости

Откако приказната почнала да привлекува огромно внимание, Батлер решил да направи нешто што дотогаш изгледало невозможно – навистина да прими гости во својот „ресторан“.

Во ноември 2017 година организирал една единствена вечера за десет луѓе. Гостите биле доведени до бараката со превез преку очите, за да не ја откријат нејзината вистинска локација. Наместо луксузни специјалитети, им биле послужени евтини готови јадења од микробранова печка, украсени со билки.

И покрај тоа, некои од гостите изјавиле дека би се вратиле и дека би го препорачале ресторанот. Експериментот покажал колку очекувањата, мистеријата и впечатокот што го создаваат критиките можат да влијаат врз доживувањето на едно место.

Што се случи со „The Shed at Dulwich“ потоа?

Откако Батлер го објави својот експеримент во „VICE“ во декември 2017 година, приказната стана вирална. „Tripadvisor“ го отстрани непостоечкиот ресторан од својата платформа, а „The Shed at Dulwich“ остана запаметен како еден од најпознатите примери за тоа како лажните критики можат да влијаат врз онлајн-репутацијата.

Но, за Батлер, ова не беше крај на кариерата, туку почеток на многу поголема медиумска приказна.

По успехот на експериментот, Батлер продолжи да прави необични новинарски и телевизиски проекти. Во 2018 година испрати свои двојници на телевизиски интервјуа, откако медиуми од различни земји побараа да разговараат со него. Некои од нив не ни забележале дека пред камерите не се наоѓа вистинскиот Батлер.

Во 2019 година ја објави книгата „How to Bullsh*t Your Way to Number 1“, во која пишува за своите искуства со манипулациите, успехот и начинот на кој луѓето се убедуваат во нешто што можеби не е вистина. Книгата стигна и на листите на бестселери во САД.

Подоцна, неговите експерименти добија и телевизиска форма. Во 2021 година стана еден од водителите на британската верзија на „Catfish“, емисија која се занимава со луѓе што на интернет се претставуваат како некој друг. Во 2023 година го сними документарецот „The Great Amazon Heist“, во кој истражува различни аспекти од работењето на „Amazon“.

Во документарецот Батлер дури успеа да постави лажен производ на „Amazon“ – пијалак наводно направен од урина – кој стигна до првото место во категоријата „Bitter Lemon“. Со овој бизарен потег сакаше да укаже на слабостите во системот за проверка на производите и на начинот на кој функционираат онлајн-платформите.

„The Shed at Dulwich“ никогаш не прерасна во вистински ресторан, но неговата кратка кариера на „Tripadvisor“ остави трага. Експериментот на Батлер покажа дека добрата приказна, впечатливите фотографии и чувството на ексклузивност можат да создадат огромен интерес, дури и кога зад нив нема реална услуга.

Денес, приказната за бараката во Лондон се споменува како пример за опасностите од лажните онлајн-критики и за тоа колку лесно интернет-репутацијата може да влијае врз одлуките на луѓето.

Едно од најпознатите швајцарски сирења содржи бактерија која со години го привлекува вниманието на научниците поради нејзините потенцијални пробиотички својства.

Станува збор за Propionibacterium freudenreichii, микроорганизам кој игра важна улога во производството на ементалерот и други сирења од швајцарски тип. Токму оваа бактерија е одговорна за создавањето на карактеристичните дупки во сирењето. При зреењето ги разградува млечните киселини и создава јаглероден диоксид, кој се собира во вид на меурчиња и подоцна ги формира дупките на сирењето.

Но, интересот за неа не е само поради сирењето. Истражувањата покажуваат дека одредени соеви на Propionibacterium freudenreichii имаат антиинфламаторни и други потенцијално корисни својства. Во научната литература се испитува и нејзиното влијание врз цревниот имунолошки систем, а некои истражувања се направени и врз животински модели.

Сепак, досегашните резултати не значат дека луѓето што јадат ементалер ќе живеат подолго. Дел од истражувањата на кои се повикуваат ваквите написи се однесуваат на лабораториски модели, а не на луѓе, па затоа од нив не може да се извлече заклучок дека јадењето швајцарско сирење ја зголемува долговечноста.

Бактеријата сепак е интересна од аспект на здравјето. Propionibacterium freudenreichii се користи во ферментирани млечни производи и е проучувана како потенцијален пробиотик. Научните трудови ја поврзуваат со можност за модулирање на воспалителните реакции, а се истражува и нејзиното влијание врз цревната бариера и имунолошкиот одговор.

Покрај бактериите, ементалерот има и други хранливи вредности. Како млечен производ, тој е извор на протеини, калциум, фосфор и витамин Б12. Сепак, содржи и масти и сол, па неговото место во исхраната зависи од вкупниот начин на исхрана и количината што се консумира.

Интересно е што бактеријата и самата има своја улога во вкусот на сирењето. При ферментацијата се создаваат пропионат и ацетат, соединенија кои придонесуваат за карактеристичниот, благо јаткаст вкус на швајцарските сирења, додека јаглеродниот диоксид ги создава познатите дупки.

Затоа, ементалерот навистина содржи микроорганизам со интересен биолошки потенцијал, но научно е прерано да се каже дека едно парче сирење може да ни обезбеди подолг живот. Она што досега е покажано е дека бактеријата заслужува понатамошно истражување поради нејзините потенцијални пробиотички и антиинфламаторни ефекти.

Здружението „АРНО“ потсетува дека остануваат уште шест дена до затворањето на националниот натпревар „Зелени идеи“, на кој можат да аплицираат постоечки импакт-бизниси или тимови со идеи кои прават добро за животната средина и локалните заедници. Аплицирањето е преку официјалниот линк, најдоцна до 16 септември. Во 2026 година, националниот натпревар се одвива целосно онлајн и на англиски јазик.

– Критериумите се исти со мали промени кои се објаснети детално во самиот повик, но годинава нагласуваме фокус на мерливите импакт-индикатори. Имплементирајќи го проектот „Инвестираме во промени“, АРНО апелира пријавите да содржат не само податоци за активностите, туку и индикатори за нивниот импакт. Трендот во светот е да се инвестира во бизниси кои можат да ги мерат промените што ги прават, но и идеи кои можат да растат апсорбирајќи и капитал од инвеститори, а не само грантови. Повикот во 2026-та е насочен на оние кои се сериозни и потенцијалната регионална победа би им донела ветер во грбот – истакнуваат од организацијата.

„Зелени идеи од Балканот“ (Balkan Green Ideas) претставува традиционален годишен натпревар кој 15 години ги поддржува зелените иницијативи во Македонија, Албанија, Косово, Босна и Херцеговина, Црна Гора и Србија, овозможувајќи им на најдобрите тројца претставници од секоја земја да се натпреваруваат во две категории за грантови од 5.000 или 10.000 долари. Вкупниот фонд за регионални награди во 2026 година изнесува 20.000 американски долари.

Како организатор на натпреварот од 2015 година, АРНО со гордост потсетува дека македонските учесници досега имаат освоено 12 регионални признанија за иновативните импакт-бизниси. Меѓу нив се пионерската кооператива на органски потрошувачи „Наша добра земја“, стартапот за редизајн на стар мебел „СПИН“, креативните еко-илузии на Кристијан Шопов, платформата за продажба на непродадени оброци „Храна за сите“, одржливото производство на ориз на задругата „Оризова братимка“, мобилната апликација за пешачење „Challenger“, иновативниот прехранбен адитив од комиње „Вајс адитив“, ароматизерите и есенцијалните масла од портокалови кори „О-круг“, пионерската „Инсект пилот соба“ за протеинска храна за миленици добиена од ларви од муви, уникатни модни шапки од текстилни остатоци на Мирјана Јосифоска, преносливиот шпорет за готвење во природа „MobiStove“, како и минатогодишниот победнички тим со природната крема за пилинг од искористено кафе „LoaNaturals“.

Со овие успеси, вкупната инвестиција за развојот на македонските импакт-бизниси преку натпреварот достигнува 110.000 долари.

На свечениот настан за доделување на наградите освоени на годинешниот International Wine Challenge (IWC), што се одржа на 8ми септември во Лондон, трофејот за „Babuna Red 2023“, за најдобро црвено вино од Македонија, му беше врачен на претседателот на Управниот одбор на ВВ „Тиквеш“, Светозар Јаневски. Со оваа награда, „Babuna Red 2023“ се вбројува меѓу вината што оставија најсилен впечаток на едно од највлијателните и најценети светски вински натпреварувања, потврдувајќи го квалитетот, автентичноста и меѓународниот потенцијал на македонското вино.

Ова престижно признание има и дополнителна тежина бидејќи „Babuna Red 2023“ на истиот натпревар освои и златен медал со високи 95 поени, издвојувајќи се меѓу најдобро оценетите вина во својата категорија.
На настанот во Лондон на кој беше доделен трофејот за „Babuna Red 2023” присуствуваа претставници на големи светски малопродажни синџири, купувачи, увозници, дистрибутери и производители, како и професионалци од угостителскиот сектор и едукатори од областа на винската индустрија. На свеченоста им се оддава признание на победниците на натпреварот, но и на поединците кои ја обликуваат иднината на виното во Велика Британија и на глобално ниво.
– Овој трофеј е големо признание за ‘Тиквеш’ и за целиот тим кој неуморно и со огромна љубов и страст континуирано работи на квалитетот на нашите автентични вина, меѓу кои секако е и ‘Babuna red 2023’. Оваа престижна награда има големо значење за натамошното глобално позиционирање на ‘Тиквеш’, бидејќи претставува потврда за автентичноста и константно високиот квалитет на нашите вина. Истовремено, таа придонесува за уште поголема препознатливост и зајакнување на имиџот на Македонија како винска земја со богата традиција, уникатни тероари и вина со светски потенцијал – изјави Светозар Јаневски, претседател на Управниот одбор на ВВ „Тиквеш“, заблагодарувајќи им се на организаторите и на стручното жири на IWC за доделеното признание.

Создадено од внимателно избран спој на сортите плавец, вранец и шираз, „Babuna Red 2023“ носи силен карактер, длабочина и современ вински израз, препознатлив за вината на „Тиквеш“. Според оценките на IWC, станува збор за „одлична комбинација на моќ и елеганција“, односно за богато, но одмерено вино со интензивни ароми на шумско овошје, комплексни зачински ноти и суптилни зрели тонови.
Дополнителна вредност и автентичност на ова вино му дава и тероарот од кој произлегува, регионот Бабуна во срцето на Македонија, обликуван од влијанието на планината Клепа, реките Бабуна и Вардар, како и од специфичниот спој на континентална и медитеранска клима. Разновидните почви богати со хранливи материи и локалниот биодиверзитет создаваат природна рамнотежа што овозможува постепено зреење на грозјето и развој на изразени ароми, богат вкус и препознатлив карактер на виното.
International Wine Challenge е еден од највлијателните и најценети вински натпревари во светот, основан во 1984 година. Секоја година вина од над 50 земји се оценуваат од повеќе од 500 врвни меѓународни експерти, меѓу кои мастери за вино, врвни сомелиери, винари, критичари, купувачи и едукатори. Оценувањето се спроведува преку дегустација „на слепо“ и детална повеќестепена анализа, при што секое вино се дегустира најмалку двапати во различни денови, а финалните одлуки дополнително ги потврдуваат водечките судии на натпреварот, со цел да се обезбеди максимална објективност и конзистентност на резултатите.
Издвојувањето на „Babuna Red 2023“ како највисоко оценето црвено вино од Македонија на годинешното издание на IWC, е уште една потврда дека „Тиквеш“ продолжува да создава вина кои успешно се натпреваруваат и се вбројуваат меѓу најдобрите во светски рамки.

Новото истражување претставено на конгресот на Европското здружение за кардиологија (ESC) 2026 година отвора прашања за долгорочната безбедност на ксилитолот, засладувач кој често се користи како замена за шеќер. Научниците откриле поврзаност меѓу повисоките нивоа на ксилитол во крвта и поголем ризик од сериозни кардиоваскуларни настани, вклучително и срцев и мозочен удар.

Ксилитолот е вид полиол, односно засладувач со помалку калории од шеќерот и со помало влијание врз нивото на шеќер во крвта. Во мали количини природно се наоѓа во некои овошја и зеленчуци, а може да се создава и во човечкото тело како дел од метаболизмот на гликозата. Но, денес често дополнително се додава во различни производи.

Го има во гуми за џвакање и бонбони без шеќер, некои печива, сладоледи, намази од јаткасти плодови, пијалаци, како и во одредени витамини за џвакање и сирупи против кашлица. Се користи и во производи за орална хигиена, вклучително и пасти за заби и средства за плакнење на устата.

Во истражувањето биле анализирани две групи со вкупно 17.710 луѓе од Канада и Европа. Во канадската група, лицата со највисоки концентрации на ксилитол во крвта имале 57 отсто поголем ризик од сериозни кардиоваскуларни настани во споредба со оние со најниски нивоа. Во европската група ризикот бил повисок за 18 отсто.

Поврзаноста останала и откако истражувачите земале предвид повеќе фактори кои влијаат врз кардиоваскуларниот ризик, како возраста, пушењето, дијабетесот, полот, нивото на липиди и високиот крвен притисок. Според авторите, ризикот се зголемувал со повисоките концентрации на ксилитол во крвта.

Сепак, истражувањето не докажува дека ксилитолот директно предизвикува инфаркт или мозочен удар. Станува збор за набљудувачка поврзаност, поради што научниците нагласуваат дека се потребни дополнителни истражувања за да се утврди каква е улогата на ксилитолот во кардиоваскуларното здравје.

– Вештачките засладувачи ги консумираат луѓе кои сметаат дека се поздрави од шеќерот, а регулаторните агенции главно ги сметаат за безбедни. Нашите долгорочни наоди кај општата популација покажуваат колку малку знаеме за кардиоваскуларната безбедност на ксилитолот и укажуваат дека се потребни дополнителни истражувања – изјавил д-р Марко Витковски, кој ги претставил резултатите.

Истражувачите велат дека резултатите укажуваат на потреба од дополнителни истражувања за кардиоваскуларните ефекти на ксилитолот.

Честопати, кога се многу гладни, а јадењето на кое чекаат уште не е готово, некои луѓе знаат да си намачкаат путер на леб. Во многу ресторани се практикува истото. На гостите им се нудат леб и путер за да можат потрпеливо да ја дочекаат нарачката. Некои луѓе пак се чувствуваат како да не се дојале ако после јадењето не намачкаат малку путер на леб.

Речиси и нема подобра комбинација од онаа кога на тукушто испечен леб ќе намачкате путер. Или кога ќе ја почувствувате аромата на путерот кој чрчори во тавата.

Оттука, многу логично звучи онаа француска изрека која вели дека се потребни три работи за добро јадење: путер, путер и уште малку путер.

Еве што треба да знаете за путерот.

При пржење на путер треба да се внимава температурата да не премине 150 степени. На повисоки температури немрсните материи од путерот почнуваат да горат, а тоа најлесно може да се спречи со додавање на зејтин или користете го путерот за динстање и печење

Путерот по својот состав е концентрирана млечна маст, со присуство на помала количина на вода и други состојки, т.н. немасни крути материи (белковини, лактоза, минерални материи и витамини А, Д и Е). Богат е со масни киселини со краток и средно долг синџир.

Тој е симбол на француското кулинарство и слаткарство и неизбежна намирница во професионалните кујни во подготвувањето на намази, сосови, слатки и основа на многу јадења. Француската изрека вели дека се потребни три работи за добро јадење: путер, путер и уште малку путер. Гастрономски гледано, богатиот вкус на храната која се подготвува со путер го надминува оној на храната подготвена со други маснотии.

Ghee

Ghee, познат и како прочистен путер или масло, е обработен путер без протеински и воден дел. Путерот полека се топи, се отстранува пената од површината и се процедува, со што се издвојуваат протеините и водата и на тој начин се остварува поинтензивен вкус и арома, но и повисока точка на чадење од 180 степени, поради што може да се користи  и за пржење.

Beurre noisette

Кафеавиот путер е вистинско мало готварско чудо, употребливо на безброј начини, едноставно за подготвување. Путерот на ниска температура се топи и потоа полека запенува. Во тој процес испарува водата, а путерот станува златнокафен.. Таа боја е знак дека е готов. Уште поважен е сигналот на мирисот. Кујната замирисува убаво по јаткасти плодови. Мирисот најмногу потсетува на лешник, оттука и францускиот назив, beurre noisette, „лешников путер“ во буквален превод.

Путер или маргарин?

За разлика од путерот, маргаринот е индустриски добиена намирница при што се користи постапка на делумна хидрогенизација на растителни масла, во кои можат да настанат и непожелни трансмасни киселини. Маргаринот содржи и заситени и незаситени масни киселини, а често е збогатен со и со витамини (особено А и Е). Со поиновативни процеси путерот денеска се произведува такашто содржи минимален дел трансмасни киселини (помалку од 1%), но и натаму е подобар прехранбен избор.