Освен што е вкусно, грозјето содржи низа витамини, минерали и растителни соединенија. Иако белото и црното грозје на прв поглед се разликуваат главно по бојата и вкусот, меѓу нив постојат и одредени нутритивни разлики. Особено се издвојува количеството полифеноли и други антиоксидантни соединенија. Токму во тој поглед темните сорти грозје имаат предност во однос на светлите.

Сепак, нутриционистите нагласуваат дека сите видови се добар избор.

Грозјето е извор на витамин Ц, витамин К, калиум и бакар, а содржи и растителни соединенија што помагаат во заштитата на клетките од оксидативен стрес. Една чаша грозје, односно околу 150 грама, има приближно 104 калории, а значителен дел од неговата содржина е вода.

Зошто црното грозје има предност?

Темните сорти содржат антоцијани – растителни пигменти што им ја даваат карактеристичната црвена, виолетова или темна боја и имаат антиоксидантни својства. Црното грозје може да содржи и повеќе полифеноли, група соединенија што се истражуваат поради нивната улога во здравјето на срцето и крвните садови.

Истражување објавено во научното списание „Foods“, кое анализирало грозје од продавниците во Велика Британија, утврдило дека црното грозје имало значително повисока вкупна антиоксидантна активност и концентрација на фенолни соединенија од белото грозје. Тука спаѓа и црвеното грозје. Сепак, резултатите зависат и од сортата, сезоната и условите на производство.

А што е со зеленото грозје?

Иако содржи помалку од некои пигменти присутни во темните сорти, зеленото грозје и понатаму е хранлива намирница. И тоа обезбедува витамини, минерали, вода и растителни соединенија, па нема причина да се избегнува само затоа што не е темно.

Според нутриционистите од „Кливленд клиник“, сите бои на грозје се добар избор, а црвеното и црното може да имаат мала предност поради повисоката содржина на антиоксиданти. Поважно од изборот на бојата е грозјето да се јаде свежо и во умерени количини.

Може ли грозјето да помогне за здравјето на срцето?

Калиумот придонесува за нормална работа на организмот и регулирање на крвниот притисок, додека полифенолите се истражуваат поради можните поволни ефекти врз функцијата на крвните садови. Сепак, грозјето само по себе не е лек за висок притисок, покачен холестерол или други заболувања. Најдобри резултати се очекуваат кога е дел од разновидна и урамнотежена исхрана.

Колку грозје е доволно?

Иако е здраво, грозјето содржи природни шеќери и лесно може да се изеде во голема количина. Една чаша, околу 150 грама, е практична ориентација за порција. Луѓето што го следат нивото на гликоза во крвта треба да внимаваат на количината и да ја приспособат исхраната на советите од својот лекар или нутриционист.

Најдобро е грозјето да се јаде цело, наместо да се избира сок, бидејќи така се задржува и влакнестиот дел од плодот. Пред јадење треба добро да се измие под млаз вода.

Заклучокот е едноставен: ако сакате да внесете повеќе антоцијани и други антиоксиданти, црното грозје е одличен избор. Но зеленото и црвеното исто така заслужуваат место на трпезата – најважни се разновидноста, умереноста и редовното внесување овошје.

На 9, 10 и 11 октомври се одржува Фестивалот на велешка пита и вино „Питијада 2026“ кој и годинава носи богата програма, но и посебен меѓународен гастрономски момент.
За првпат, традиционалната велешка пастрмајлија ќе биде оценувана од интернационално жири составено од 15 познати шефови, со што локалниот специјалитет добива можност да биде претставен пред еминентни имиња од светот на гастрономијата.

Оценувањето ќе се одржи на 11 октомври, точно напладне, пред главната бина, кога ќе се бара одговорот на едно многу важно прашање: која е најдобрата велешка пита?

Меѓу членовите на интернационалното жири се Стево Карапанџа, Уве Мишел, Драгица Лукин, Изток Легат, Дон Давид, Доменико Маџи, Томаж Возељ, Ѓорѓе Костиќ, Георге Дамјаноу, Вуко Митровиќ, Ерих Главица, Емрах Коксел…, нашиот шеф Љупчо Гиевски и директорот на ССОУ „Коле Неделковски“, Горан Богоевски.

Посебно внимание ќе привлече и подготовката на велешка пита долга 4,40 метри, од која ќе можат да вкусат сите посетители.

Гастрономската приказна продолжува на 12 октомври, во етно-кампот „Езеро Младост“, каде што ќе се одржи „Дипломатско котле“. Станува збор за пикник кадешто ќе има дружба и ќе се подготвуваат јадења карактеристични за Велес.

На 13 октомври, вторник, во соработка со „Гастро Мак“, во ССОУ „Коле Неделковски“, ќе се одржат предавања и мастер-класови за учениците.
Велешките идни готвачи и келнери ќе имаат можност директно да учат од искусни гастрономски професионалци, судии на ВАКС и еминентни имиња од кулинарскиот свет. Преку нивните искуства, стручни совети и практични демонстрации, учениците ќе добијат нови сознанија за професијата, и ќе ги препознаат можностите што таа ги нуди.

Организатори на настаните се Општина Велес, ССОУ „Коле Неделковски“ и „Гастро Мак“.

Скопје добива вистинска пица, Пинса Романа, токму како онаа во Sinuendo Pizzeria, пицеријата во Монте Урано која служи римска пинса, и чиј сопственик, Гвалтиеро Ачили, дојде во нашиот град за да му го пренесе знаењето на својот другар Влатко Огненовски и да му помогне да отпочне со правење на најдоброто тесто за Пинса, буквално, од нула.

– Дојдов во Скопје затоа што ме викна овој мој луд другар тука – се смее Гвалтиеро на почеток од нашиот разговор зборувајќи за нивното пријателство за кое доволно зборува и само тоа што го оставил својот ресторан-пицерија во Монте Урано и се одзвал на повикот на Влатко да дојде и да го научи како се прави оваа фантастична Пинса која со секој залак раскажува приказна, приказна за традицијата и страста што ја вложува во неа оној што ја прави.

Тестото полно со балончиња, меко одвнатре и крцкаво однадвор, е резултат на долг природен процес на нараснување и внимателен избор на висококвалитетни брашна чиј начин на приготвување ни го открива Гвалтиеро во еден конфузен разговор меѓу тројцата од кои едниот зборува само италијански и се служи со неколку македонски зборови, еден кој зборува македонски и се служи со неколку италијански зборови и третиот, нашиот домаќин Влатко кој ги зборува и едниот и другиот јазик, но во сета таа гужва во неговата хаотична, но функционална кујна, нам ни се обраќа на италијански, а на својот другар од Италија – на македонски јазик. На крајот сепак успеваме да ги дознаеме оние најважните детали за велемајсторот од Монте Урано, за неговата поврзаност со Скопје, за пријателството со Влатко и, секако, за приготвувањето на фантастичното тестото за оригиналната пинса.

Иако во Скопје на менијата на неколку локали се појавува пинса романа, Гвалтиеро сега го донесе со себе својот рецепт, искуството и техниката потребни за да се направи така како што треба.

Италијанецот кој има 62 години прави Пинса Романа веќе 21 година и е препосветен на целиот процес. И иако вели дека е многу важна техниката и основниот рецепт за кои тој долго се обучувал, сепак, голема улога имаат искуството, но и фантазијата и креативноста.

На пример, додека прави кватро формаџи, вели дека освен тестото, важно е и редењето на останатите состојки кои одат вра пинсата, но дека тој не ги мери, туку едноставно, следејќи го својот инстинкт знае како совршено да ги спои вкусовите.

– За добро тесто е важна мешавината на брашна, високата хидратација, ферментацијата, температурата на просторијата, на тестото и на печката во која се пече, но важна е и страста и љубовта која мајсторот ја внесува во правењето на пинсата – вели тој.

А Гвалтиеро има многу од сето ова, а особено е поврзан со нашиот град во кој одамна и работел (од 1997 до 2001 година), но никогаш не го заборавил, па тука, освен Влатко (со кој се познава од Италија), има и многу други пријатели.

Влатко вели дека е среќен што го има за пријател, а за нивнот однос и времето што го минуваат заедно во кујната, може да се напише и цела книга. И двајцата сметаат дека таверната на Влатко едноставно заслужува да има ваква пица, па отсега, секој кој сака да испроба каков е вкусот на оригиналната Пинса Романа, ќе може да го направи тоа токму тука,

Ако го прашате Ачили зошто го насочил својот интерес кон пинсата, тој може да раскажува со часови, само кога би имало кој да му преведува.

– Тестото го сакам затоа што е жива материја, ме испровоцира тоа што се менува во секој момент и што има многу хемиски процеси на кои треба да се внимава. Едноставно, целиот процес е наука, па излегува дека наједноставното јадење на светот е всушност прилично тешко да се направи – се смее тој и и ни открива дека нему омилена комбинација му е онаа со салама пиканте и горгонзола. Оттука и најголемо разочарување му беше тоа што јас не јадам месо.

Додека тој зборува, а Влатко преведува, обајцата наеднаш кажуваат еден ист збор кој е лесно да се препознае и значи, искуство. Бидејќи, како што вели Влатко додека срдечно го бакнува својот другар во образ, сето ова што се случува овде, во мојава кујна е едно комплетно искуство. Значи, не е само храната, туку сите овие мириси, вкусови, сета атмосфера на пријателство, љубов и истата страст кон готвењето, не е никаква филозофија, туку една реалност која треба да ја доживееш за да можеш да ја разбереш.

Во „Тоскана“ Ачили подготвуваше и pinsa bianca – бела пинса без класичниот доматен сос, кај која во преден план остануваат тестото, сирењето и начинот на печење. Тоа е токму видот подготовка кај кој, кога има малку состојки, најмногу се забележува дали тестото е направено како што треба. А неговото беше апсолутно совршено.

Во оригиналниот современ концепт за тестото за пинса се користи мешавина од пченично, оризово и соино брашно, со многу висока хидратација и долга ферментација која е една од најважните работи кај пинсата. Во професионалната подготовка тестото се остава долго да зрее, со строго контролирани услови, а потоа се обликува во карактеристичната издолжена овална форма во која прво се потпекува, а потоа се замрзнува и така не само што може, туку и треба да стои барем 8 дена.

Она што со право можеме да го наречеме „модерна римска пинса“ е интерпретација на древен римски рецепт, создаден во времето на Римското Царство, но подоцна преработен со нови состојки и современи техники.

Зборот „пинса“ потекнува од латинскиот збор „pinsere“, што значи растегнува, развлекува или распостила. Традиционалниот рецепт низ вековите бил повеќепати менуван и усовршуван, сè до денешната форма.

Главните карактеристики на пинса романа се: овалната форма, крцкавоста – крцкава однадвор и мека одвнатре, лесната сварливост, која се постигнува со различни техники на нараснување и зреење на тестото, единствената и оригинална мешавина на брашна – пченично, оризово и соино брашно, со додаток на маја и специфичната арома.

Растот на популарноста и потрошувачката на пинса започнал пред нешто повеќе од десет години (2017 година). Денес, ширум светот има повеќе од 5.000 пинсерии, како и илјадници потрошувачи кои се запознаени со карактеристиките и специфичностите на овој производ.

Калинката со години се смета за едно од најздравите овошја, а научниците сега сè повеќе внимание насочуваат кон соединението што се создава во нашиот организам по неговото консумирање.

Станува збор за уролитин А, природен метаболит кој настанува кога цревните бактерии разградуваат одредени материи од калинката. Иако не е особено познат во пошироката јавност, во последните години привлекува сè поголем интерес кај истражувачите поради потенцијалните здравствени придобивки.

Досегашните истражувања покажале дека уролитинот А би можел да има противвоспалителни, антиоксидативни и заштитни својства, а се поврзува и со процесите што го забавуваат стареењето на клетките. Некои од првите резултати од истражувањата врз луѓе укажуваат дека може да му помогне на организмот во отстранувањето на оштетените и истрошените делови од клетките, со што придонесува за нивно поздраво функционирање.

Најновото истражување на научници од лондонскиот King’s College отвори уште една интересна можност. Имено, научниците првпат пронашле докази дека уролитинот А би можел позитивно да влијае врз срцето преку активирање на протеин важен за неговото правилно функционирање.

Подобрување на работата на срцето

Во истражувањето спроведено врз глувци со симптоми на срцева слабост, уролитинот А подобрил одредени показатели на срцевата функција за дури 80 отсто во споредба со животните кои не добивале третман.

Особено е интересно што соединението го намалило создавањето на ткиво со лузни во срцето и му помогнало на срцевиот мускул правилно да се опушта меѓу отчукувањата. Со тоа се намалил притисокот во срцето, што може да биде важно за луѓето кои страдаат од одредени форми на срцева слабост.

Научниците се фокусирале на состојбата позната како срцева слабост со зачувана ејекциска фракција (HFpEF). Кај таквите пациенти срцето и понатаму успешно ја пумпа крвта, но меѓу отчукувањата не може доволно да се опушти и да се наполни со крв.

Станува збор за форма на срцева слабост за која во моментов постојат релативно малку ефикасни терапевтски можности, поради што секој потенцијален нов пристап предизвикува голем интерес кај стручњаците.

Главниот автор на истражувањето, Џозеф Бургојн, истакнал дека резултатите ја отвораат вратата за развој на нови терапии кои еден ден би можеле да го подобрат квалитетот на животот на пациентите.

Сепак, тој предупредува дека засега нема докази дека луѓето треба да јадат поголеми количества калинка за да лекуваат срцеви заболувања. Но, можно е прехранбените пристапи кои го поттикнуваат создавањето на уролитин А во иднина да имаат одредена улога во лекувањето.

Тестиран и на човечко срцево ткиво

За да проверат дали резултатите добиени кај животните можат да се применат и кај луѓето, истражувачите го тестирале уролитинот А на лабораториски одгледано човечко срцево ткиво.

Се покажало дека метаболитот му помогнал на срцевото ткиво поефикасно да се стега и опушта. Научниците веруваат дека тоа се случува благодарение на активирањето на протеинот PKGIα, кој помага во регулирањето на крвниот притисок и во опуштањето на срцето по секое отчукување.

Според нив, токму овој механизам би можел да претставува нова цел за развој на идни лекови.

Рана фаза на истражувањето

И покрај ветувачките резултати, стручњаците предупредуваат дека станува збор за рана фаза на истражување. Досегашните резултати се добиени кај глувци и лабораториски одгледано човечко ткиво, а дури големите клинички испитувања ќе покажат дали уролитинот А навистина може да им помогне на пациентите.

Дополнително ограничување на студијата е фактот што истражувањата биле спроведени само на машки глувци, додека оваа форма на срцева слабост почесто се јавува кај жени.

Поради тоа, научниците нагласуваат дека се потребни дополнителни истражувања пред да можат да се донесат конкретни заклучоци за можните терапевтски придобивки.

Дотогаш, лекарите потсетуваат на добро познатиот совет. Урамнотежената исхрана богата со овошје и зеленчук и понатаму е еден од најдобрите начини за зачувување на здравјето на срцето. Иако калинката е несомнено вредна намирница, ниту едно овошје само по себе не може да спречи или да излекува срцеви заболувања.

По завршувањето на националното финале, Здружението АРНО ги објавува трите победнички идеи кои ќе ја претставуваат Македонија на регионалниот натпревар „Зелени идеи од Балканот“ (Balkan Green Ideas), што ќе се одржи од 3 до 5 ноември во Призрен, Косово. Станува збор за ding.mk од Битола, Медотека Најдовски од Велес и Урбана фарма од Скопје.

ding.mk (Битола) — браќата Благојче и Александар Количоски развиваат систем за предвидување и нискобуџетни сензори за мали производители. Платформата веќе работи кај клиент, следи температура, влажност и управува со вентили, со сопствен софтвер на стандарден хардвер. Со продолжување на работниот век на старите машини и спречување на дефекти, системот го намалува отпадот, енергетската потрошувачка и вградените емисии од нова опрема.

Протеинска лимонада од оревово брашно (Велес) — семејната компанија „Медотека Најдовски“ произведува ладно цедено масло од ореви, при што како отпад останува брашно со над 45 отсто протеин. Наместо да го фрла, тимот го комбинира со лиофилизиран лимон и создава растителен протеински пијалак во прав, без глутен, соја и лактоза. Идејата е пример за циркуларна економија — отпадот станува премиум производ, со помал еколошки отпечаток од животинскиот протеин.

Урбана фарма (Скопје) — Коста Богучевски, студент по фармација, во 24 квадратни метри од семејниот дом развива вертикална фарма за микрозеленчук. Користи постоечки простор без нова градба, LED осветлување, кокосов супстрат и електричен трицикл за достава. Микрозелените билки растат брзо, со малку вода и без хемиски средства, а отпадот се компостира — што ја прави идејата пример за одржливо урбано земјоделство.

Годинешното издание на „Зелени идеи“ опфати импресивен спектар на идеи: програми за пчеларско менторство што ги поврзуваат почетниците со пчелни семејства, апликација со вештачка интелигенција што помага луѓето да купуваат помалку и да го носат она што веќе го имаат, рачно изработена природна козметика со одговорна амбалажа, јаболков оцет од јаболка што се „несовршени“ за пазарот на свежи производи,  нетоксични средства за текстил што ги заменуваат старите хемикалии за хемиско чистење, производство на биопелети од земјоделски отпад предводено од млади, модуларни производи од реупотребен текстил, и урбана градина за образование во природа за деца.

Натпреварот „Зелени идеи“ оваа година се одвиваше целосно онлајн и на англиски јазик, со засилен фокус на мерливи импакт-индикатори. Жири-комисијата, во состав: Робертина Брајаноска од „Македонско еколошко друштво“ (МЕД), Влатко Данилов, Данчо Димков и Лолита Цимеркова од „МКА 2000“, Бојана Киселовски од „Македонија 2025“, Ебру Радевски од „Скопје Сити Мол“, Ивица Маринковиќ од „Пакомак“, ги избра најдобрите идеи, додека во првата фаза на евалуација на идеите учествуваше и претставничка од ИНОВА—Марија Јаневска.

Победниците продолжуваат со подготовки за регионалниот натпревар, каде што најдобрите тројца претставници од секоја земја се натпреваруваат во две категории за грантови од 5.000 или 10.000 долари. Македонија досега има освоено 12 регионални признанија, со вкупно 110.000 долари инвестирани во развој на домашните импакт-бизниси.

Гастроентерологот д-р Саураб Сети од Харвард направил листа од 10 видови овошје, рангирани според тоа колку се добри за здравјето на цревата. На дното се нашле презрелите банани, додека боровинките и калинката се издвоени како едни од најдобрите избори.

Според Сети, проблемот со презрелите банани е што содржат повеќе шеќер, а помалку резистентен скроб – вид јаглехидрат кој не се вари целосно во тенкото црево и служи како храна за корисните цревни бактерии. Поради тоа, лекарот ги споредува со „чоколадни плочки во кора“.

Тоа не значи дека бананите треба да се исфрлат од исхраната. Напротив, Сети смета дека малку зелените, односно помалку зрелите банани, се подобар избор бидејќи содржат повеќе резистентен скроб, имаат повеќе влакна и можат да придонесат за подолго чувство на ситост и подобра регулација на варењето.

На врвот од неговата листа се боровинките и калинката. Тие се богати со полифеноли и антиоксиданти, соединенија кои се поврзуваат со намалување на воспалителните процеси и подобро кардиоваскуларно здравје.

Кивито исто така добило висока оценка поради растворливите влакна. Тие во цревата впиваат вода и создаваат гел, што може да помогне столицата да биде помека и да го олесни празнењето на цревата.

Јаболките, крушите и дињите се наоѓаат во средината на листата. Тие обезбедуваат витамини, течности и одредено количество влакна, но според ова рангирање не се толку корисни за цревата како зрнестото овошје.

Послабо поминале грозјето и портокалите. И тие имаат хранливи материи, но во споредба со некои други овошја содржат помалку влакна.

Во текстот се наведува и дека прекумерното консумирање цитрусно овошје може да биде поврзано со зголемен ризик од рак на кожата поради фотосензитивните својства на одредени соединенија. Тоа, сепак, не значи дека портокалите и другите цитруси треба да се избегнуваат, туку дека ниту со нив не треба да се претерува.

На 1 октомври 2026 година светот првпат го одбележува Меѓународниот ден на кафето како официјален ден на Обединетите нации. Генералното собрание на ОН го определи 1 октомври за Меѓународен ден на кафето со резолуцијата 80/248, ставајќи го во фокус не само напитокот што секојдневно го пиеме, туку и луѓето, природата и условите од кои зависи неговото производство.

Кафето е една од најзначајните тропски земјоделски култури во светот и главно се произведува во земји во развој. А неговото производство е тесно поврзано со температурата, врнежите, почвата и надморската височина. Кафето, едноставно, не расте каде било. Иако постојат повеќе од 80 видови кафе, во комерцијалното производство доминираат два: арабика и робуста.

Арабиката главно се одгледува во посвежи услови и на поголеми надморски височини, додека робустата е поотпорна на потопла клима и почесто се одгледува на пониски височини. Токму затоа промените во температурата и врнежите можат директно да влијаат врз тоа каде кафето може успешно да се одгледува.

Една голема анализа објавена во „PLOS One“ во 2015 година, која опфатила 21 климатски модел, предвидува намалување на погодноста за одгледување арабика во дел од денешните производни региони до 2050-тите. Во некои подрачја погодните услови би можеле да се поместуваат кон поголеми надморски височини, додека други региони би станале помалку погодни. Авторите нагласуваат дека станува збор за климатски модели, а не за прецизно предвидување на идното производство.

ФАО во 2025 година објави уште поширока проценка. Според нејзиниот нов показател за климатската погодност на земјоделските површини, кафето е меѓу културите за кои дел од најпогодното земјиште би можело значително да се намали до 2100 година. ФАО наведува дека во некои од големите региони за производство на кафе може да има остар пад на погодноста за одгледување.

Тоа не значи дека кафето ќе исчезне од продавниците или дека еден ден едноставно ќе нема кафе. Многу поверојатно е производството да се менува: дел од земјоделците ќе се приспособуваат, некои подрачја ќе стануваат помалку погодни, други ќе добиваат подобри услови, а сортите и начините на одгледување ќе мора да се приспособуваат.

Но токму таквите промени можат да го направат кафето поскапо и понеизвесно за производство.

Од црвена „цреша“ до мало зелено зрно

Она што го ставаме во машината за кафе започнало како плод што изгледа како мала црвена цреша.

Кафето расте на грмушки или мали дрвја, а плодовите не созреваат нужно сите во исто време. Кај производството каде се бара поголема селекција, зрелите плодови често се берат рачно, што значи дека работниците ги избираат оние што се подготвени за берба.

Но берењето е само почеток.

Од плодот треба да се добие зеленото зрно. Следуваат обработка, сушење, сортирање и складирање. Во зависност од методот, плодот може да се суши цел, или неговиот надворешен дел да се отстрани пред зрното да се суши.

Начинот на обработка има големо влијание врз крајниот вкус. FAO наведува дека секој чекор од обработката може да влијае врз квалитетот и дека проблеми како предолга ферментација, неправилно сушење, мувла или повторно навлажнување можат да предизвикаат дефекти што подоцна не можат да се поправат.

Потоа зеленото кафе патува илјадници километри до земјите каде што ќе биде печено.

И дури тогаш започнува трансформацијата што ја препознаваме. Зеленото зрно добива кафеава боја, се развиваат ароматични соединенија и се создаваат вкусовите што ги поврзуваме со кафето.

Она што во кафулето изгледа како едноставна постапка – мелење, вода и неколку секунди екстракција – всушност е последната фаза од долг процес.

Зошто едно кафе е фантастично, а друго лошо?

Зошто едно кафе го пиеме со уживање, а за друго велиме дека е горчливо, кисело, воденесто или едноставно „лошо“? Одговорот не е само во сортата.

На вкусот влијаат условите во кои растело растението, надморската височина, зрелоста на плодот, начинот на обработка, сушењето и складирањето. Ако плодовите се незрели или презреани, ако зрната неправилно ферментираат или се сушат во лоши услови, можат да се појават непријатни вкусови и мириси.

Но дури и добро зрно може да даде лоша шолја. Печењето има големо влијание врз аромата, киселоста, горчината и телото на напитокот, а потоа доаѓа подготовката. Количината на кафе и вода, степенот на мелење, температурата и времето на екстракција можат целосно да го променат резултатот.

Затоа истото кафе може во една шолја да биде богато и ароматично, а во друга да биде премногу горчливо, кисело или воденесто.

На крајот, квалитетот што го чувствуваме во шолјата е резултат на целата низа – од зрното и обработката, преку печењето, до начинот на подготовка.

Кога немало доволно кафе, се барала замена

Кафето не било секогаш толку лесно достапно како денес. Во различни периоди и средини, кога било скапо или тешко да се набави, луѓето користеле разни замени и додатоци за да добијат напиток што по бојата и аромата потсетувал на кафе.

Меѓу нив бил и наутот. Испечен и сомелен, можел да се меша со вистинско кафе или да се користи како негова замена. Се користеле и јачмен, ‘рж, цикорија и други состојки.

Причината била едноставна: кога вистинското кафе било ограничено или прескапо за секојдневна употреба, замените овозможувале да се направи поголема количина напиток со помалку вистинско кафе.

Денес можеби звучи необично, но токму тука историјата се поврзува со едно современо прашање: може ли кафето во иднина повторно да стане тешко достапно?

Не станува збор за сценарио во кое кафето одеднаш ќе исчезне. Но климатските промени можат да ги намалат погодните подрачја за негово одгледување, да го отежнат производството и да го направат снабдувањето понестабилно. Ако дел од традиционалните региони постепено стануваат помалку погодни, производството ќе мора да се приспособува и да се поместува.

Значи, можеби нема повторно да пиеме кафе со наут затоа што „нема кафе“, но приказната за замените потсетува дека достапноста на овој напиток никогаш не била нешто што се подразбирало.

Бразил, Виетнам и Колумбија

Денес Бразил, Виетнам и Колумбија се меѓу водечките производители на кафе во светот. ОН ги наведуваат токму овие земји меѓу најголемите производители, додека Европската Унија и САД се меѓу најголемите увозни и потрошувачки пазари.

Бразил има огромно значење за глобалното производство, Виетнам е особено важен за робустата, а Колумбија е еден од најпознатите производители на арабика.

Етиопија, пак, има посебно место во историјата на кафето. Таа е природната татковина на Coffea arabica, а кафето таму не е само земјоделски производ, туку и дел од културата и традицијата.

Иако често слушаме дека едно кафе е „бразилско“, „колумбиско“ или „етиописко“, самото потекло не кажува сè за вкусот. Влијаат сортата, надморската височина, почвата, климата, времето на берба, обработката, сушењето, печењето и начинот на подготовка.

Затоа не постои едно кафе што може објективно да се прогласи за „најдобро“ на светот.

Постојат различни вкусови и профили: некои кафиња се послатки, други имаат поизразена киселост, некои носат ноти на овошје и цвеќе, а други се потешки, со вкусови што потсетуваат на чоколадо, јаткасти плодови или зачини.

Арабиката често има посложени ароматични профили, додека робустата има поинтензивен карактер и повеќе кофеин. Токму затоа двете често се комбинираат за да се добие одреден вкус, арома и текстура.

Зошто кафето може да стане поскапо?

Кога климатските услови ќе се променат во големите производни региони, последиците не остануваат таму. Тие можат да се почувствуваат и на глобалниот пазар.

Цените реагираат на очекувањата за жетвата и понудата. Тоа се гледа и во податоците на Меѓународната организација за кафе: во август 2026 година нејзиниот композитен индекс на цените изнесувал 287,29 американски центи за фунта. Организацијата тогаш забележала дека стравувањата од Ел Нињо и ограничените краткорочни количини на арабика влијаеле врз растот на цените во текот на месецот, додека подоцна подобрите врнежи во Бразил и очекувањата за поголема понуда го намалиле притисокот.

Тоа покажува колку брзо временските услови можат да се претворат во пазарен проблем.

Но климатските промени не значат само повисоки температури. Тие носат и промени во врнежите, суши, екстремни временски услови и поголем притисок од болести и штетници. Научните модели за арабиката веќе укажуваат на губење на погодноста во дел од традиционалните региони и поместување кон повисоки надморски височини.

Земјоделците затоа бараат начини да се приспособат – со сенка од дрвја, подобро управување со водата и почвата, отпорни сорти и промени во начинот на одгледување. Во некои случаи решение може да биде и преместување на производството кон повисоки и попогодни подрачја.

Но и тоа не е едноставно. Ако производството се шири кон повисоки подрачја, може да дојде до притисок врз шумите и природните екосистеми. Затоа иднината на кафето не е само прашање на тоа колку зрна ќе се произведат, туку и како ќе се произведуваат.

Што ќе се случи со нашето утринско кафе?

Веројатно нема да се разбудиме еден ден и да дознаеме дека кафето исчезнало. Многу поверојатно е неговиот пат до нашата шолја да стане посложен.

Некои сорти можеби ќе се одгледуваат на други места. Производителите ќе мора да вложуваат повеќе во заштита на растенијата, водата и почвата, а техниките на одгледување ќе се менуваат. Со тоа може да се менуваат и понудата, вкусот и цената на кафето што го пиеме.

Во исто време, индустријата бара начини да го намали отпадот. Лушпите, пулпата, отпадните води и талогот од кафе можат повторно да се искористат наместо автоматски да завршат како отпад. ОН токму циркуларната економија ја наведуваат како еден од пристапите за поодржлив сектор на кафе.

А можеби токму тоа е суштината на првиот Меѓународен ден на кафето како официјален ден на ОН.

Зад омилената утринска шолја стојат милиони луѓе, месеци работа и сложен процес. Но зад неа стои и природата без која ништо од тоа не би било можно.

Од едно семе во земјата до мирисот на свежо печено кафе, патот е многу подолг отколку што изгледа.

И затоа прашањето за иднината не е само какво кафе ќе пиеме.

Туку дали ќе успееме да ги зачуваме условите во кои тоа кафе може да расте.

На многумина им се случило: ќе изедат добар ручек и само неколку минути или час подоцна почнуваат да зеваат и едвај ги држат очите отворени. Оваа појава има и медицинско име – постпрандијална поспаност, односно поспаност по јадење. Таа е особено изразена по големи оброци и често се совпаѓа со природниот попладневен пад на будноста.

Една од причините е самиот состав на оброкот. Оброците богати со масти и јаглехидрати почесто се поврзуваат со чувство на замор и поспаност. Големите количини рафинирани јаглехидрати и шеќери можат брзо да го зголемат нивото на гликоза во крвта, по што кај некои луѓе следува чувство на пад на енергијата.

Но, не е точно популарното објаснување дека после јадењето „целата крв оди во желудникот“, па мозокот останува без доволно крв и затоа ни се спие. Истражувањата покажуваат дека поспаноста по оброк е посложена и вклучува промени во хормоните и сигналите меѓу дигестивниот систем и мозокот, како и природниот ритам на будност и спиење.

Големината на оброкот исто така има значење. Колку е потежок и покалоричен ручекот, толку е поголема веројатноста да почувствуваме изразена поспаност. Затоа по обилен празничен ручек или голема вечера чувството на „тешки очи“ може да биде многу поизразено отколку по лесен оброк.

Во игра е и времето кога јадеме. Во раните попладневни часови природно се намалуваат сигналите што ја одржуваат будноста, па ручекот може да ја засили веќе постоечката потреба за одмор. Ако претходната ноќ сме спиеле малку или лошо, ефектот може да биде уште посилен.

Ако сакате да ја намалите поспаноста, помагаат помали и поурамнотежени оброци со повеќе влакна и протеини, доволно течности и кратка прошетка по јадењето. Лесната физичка активност и изложувањето на дневна светлина можат да помогнат да останете будни и по ручекот.

Повремената поспаност по оброк сама по себе најчесто не е причина за загриженост. Но, ако е многу изразена, се јавува речиси по секој оброк или е проследена со други симптоми, треба да се разговара со лекар. Изразениот замор по јадење понекогаш може да биде поврзан и со проблеми како нарушувања на спиењето, анемија, нарушена регулација на шеќерот во крвта или нарушувања на функцијата на тироидната жлезда.

Келерабата е зеленчук кој кај нас често неправедно се сведува на состојка за супа, иако може да се подготвува на многу различни начини. Особено е интересна поради високата содржина на витамин Ц, но и затоа што може да се јаде сирова, во салата, како прилог или запечена во рерна.

Многумина ја препознаваат како она „нешто“ што се вари во супата. Додека морковот често го вадиме и го сервираме во чинијата со домашната супа, коренот од магдонос, целерот, пашканатот и келерабата најчесто остануваат во тенџерето за да ѝ дадат вкус.

А штета е келерабата да се третира само така.

Овој зеленчук може да се подготвува на многу начини. Иако често ја ставаме во иста група со морковот и пашканатот, келерабата всушност им припаѓа на растенијата од фамилијата зелки, во кои спаѓаат и брокулата, зелката, кељот.

Како и другите вакви растенија, келерабата содржи глукозинолати – растителни соединенија од кои настануваат различни изотиоцијанати. Овие соединенија се предмет на истражувања поради можното дејство врз одбранбените механизми на клетките.

Една од причините почесто да ја вклучувате келерабата во исхраната е нејзината прилично висока содржина на витамин Ц. Во 100 грама сирова келераба има приближно 60 милиграми витамин Ц, што е над просекот за зеленчук и веројатно повеќе отколку што би очекувале од овој наизглед скромен зеленчук.

За споредба, келерабата има приближно двојно повеќе витамин Ц од спанаќот и дури четири пати повеќе од доматот. Во 100 грама келераба има само околу 25 до 30 калории и приближно 3,5 грама растителни влакна. Содржи и одредена количина калиум, витамин Б6 и фолати.

Може да го замени компирот, а одлична е и печена

Со термичката обработка се губи дел од витаминот Ц, па добро е келерабата повремено да се јаде и сирова. За тоа се особено погодни младите келераби. Доволно е да ги излупите и да ги изрендате или, поради нивната пријатна крцкавост, да ги исечете на многу тенки парчиња и лесно да ги зачините.

Келерабата може да се користи и како замена за компир во манџи и запечени јадења, а одлична е и како главна состојка во крем-супа.

Сепак, многумина ќе кажат дека највкусна е – печена.

Со печењето природните шеќери во келерабата стануваат поизразени, па таа добива пријатен, благо сладок вкус, додека површината лесно се карамелизира.

Ако келерабата е млада, доволно е да ја исечете на четири дела, додека поголемите примероци е подобро да ги исечете на парчиња. Освен зачини, на печената келераба често ѝ се додава кисела павлака, која ѝ дава свежина и кремаста текстура.

Запечена келераба со кисела павлака

Состојки:

• 800 г келераба
• 200 г кисела павлака
• 30 г рендан пармезан
• 15 мл маслиново масло
• 1 чешне лук
• сол и бибер

Подготовка:

Келерабата излупете ја и исечете ја на парчиња дебели околу половина сантиметар. Наредете ги во тава обложена со хартија за печење, попрскајте ги со маслиново масло и зачинете ги со сол и бибер.

Печете околу 20 минути во рерна загреана на 200 степени, односно додека келерабата не почне да омекнува и да добива боја.

Во меѓувреме, измешајте ја киселата павлака со ситно исечканиот лук. Смесата распоредете ја врз келерабата, а одозгора посипете со рендан пармезан.

Вратете ја тавата во рерна и печете уште 10 до 15 минути, односно додека келерабата целосно не омекне, а површината не добие златно-кафеава коричка.

Сокот од домати на многумина им е познат како освежителен напиток, но некои особено сакаат да го пијат наутро, пред појадок. Доматите се богати со витамин Ц, калиум и антиоксиданти, а „Times“ издвоил пет причини поради кои овој напиток би можел да биде интересен додаток на утринската рутина.

Една од причините што ја наведуваат е апсорпцијата на хранливите материи. Според нивниот текст, пиењето сок од домати на празен стомак му овозможува на организмот поефикасно да ги искористи витамините, минералите и антиоксидантите од доматите бидејќи истовремено нема друга храна.

Може да помогне при варењето

Втората причина се однесува на варењето. Доматите содржат растителни влакна, а во оригиналниот текст се наведува и дека се богати со дигестивни ензими. Поради тоа, сокот од домати се опишува како напиток кој може да помогне во регулирањето на празнењето на цревата, спречувањето на запекот и полесното одвивање на варењето во текот на денот.

Како уште една потенцијална предност се издвојува контролата на телесната тежина. Сокот од домати има малку калории, а влакната можат да придонесат за чувството на ситост. Според авторите на текстот, чаша пред појадок поради тоа потенцијално би можела да ја намали потребата од поголем внес на калории подоцна во текот на денот.

Се наведува и „детоксикација“

Меѓу петте причини се најде и тврдењето дека сокот од домати делува како природен детоксикатор. Според оригиналниот текст, пиењето на празен стомак би требало да го поттикне процесот на детоксикација, да помогне во чистењето на дигестивниот систем и да придонесе за здравјето на цревата.

Се наведува и таканаречениот алкализирачки ефект. Иако доматот има киселкаст вкус, авторите тврдат дека во организмот има алкализирачко дејство и дека утринската чаша сок би можела да помогне во одржувањето на рамнотежата на pH-вредноста.

Пет причини поради кои го издвојуваат

Главните потенцијални придобивки од пиењето сок од домати на празен стомак, според текстот, се подобра апсорпција на хранливите материи, алкализирачко дејство, помош при детоксикацијата, поддршка на варењето и помош при контролата на телесната тежина.

Сокот од домати на тој начин може да биде едноставен начин наутро да внесете низа вредни хранливи материи.