Микропластиката стана една од најчесто споменуваните теми во контекст на здравјето и животната средина во изминатата деценија. Според една добро позната проценка, можеме да внесеме до 52.000 микропластични честички годишно, иако подоцна оваа бројка е доведена во прашање. Сепак, јасно е дека микропластиката влегува во човечкото тело во значителни количини. Ја внесуваме преку храна, пијалаци, па дури и преку воздух за дишење, поради што стана сеприсутна во нашиот секојдневен живот, пишува Би-Би-Си.

Повеќе за ова прочитајте и ТУКА.

Научниците веќе ги пронашле во разни телесни течности како што се плунка, крв, искашлок и мајчино млеко, како и во органи, вклучувајќи го црниот дроб, бубрезите, слезината, мозокот, па дури и коските. Со оглед на зголемените докази за нивното присуство во телото, се поставува клучно прашање – какво влијание всушност има оваа пластика врз нашето здравје?

Што е микропластика?

Микропластиката се многу мали пластични честички, обично со големина помала од 5 милиметри, а често и микроскопска по големина. Тие се формираат со распаѓање на поголеми пластични предмети како што се шишиња, кеси и амбалажа, но исто така и како намерно произведени мали честички што се користат во козметиката, индустријата или текстилот. Постојат два главни вида: примарна микропластика, која веќе се произведува во мала форма (на пр. микрозрнца во ексфолијациските производи) и секундарна микропластика, која се формира со распаѓање на поголеми парчиња пластика под влијание на сонце, вода и механичко абење.

Поради нивната големина и отпорност, микропластиката не се распаѓа лесно во природата, туку се акумулира во животната средина и влегува во синџирот на исхрана.

Како микропластиката влегува во човечкото тело?

Најчестиот пат по кој микропластиката влегува во телото, е преку храна и пијалаци. Кога консумираме храна што била изложена на пластична контаминација, ги внесуваме и овие мали честички. Покрај тоа, микропластиката може да влезе во телото и преку вдишување, особено во затворени простори каде што се акумулираат влакна од синтетичка облека, а во помала мера и преку кожата.

Интересно е што секојдневните активности, како што се отворање пластично шише или користење пластични садови, исто така можат да придонесат за внесување на микропластика. На пример, триењето или топлината можат да предизвикаат олабавување на ситни честички, кои потоа завршуваат во храната или во водата.

Која храна и пијалаци содржат микропластика?

Денес, микропластиката се наоѓа во голем број намирници. Морските плодови како што се рибата, школките и раковите особено се издвојуваат, бидејќи доаѓаат од средина која е веќе значително загадена со пластика. Кога консумираме цели организми, како што се школките, внесувањето на микропластика се зголемува.

Дополнително, микропластиката е откриена во водата за пиење, вклучувајќи ја и флашираната и водата од чешма. Истражувањата покажаа дека флашираната вода често содржи повеќе микропластика поради пакувањето. Таа е пронајдена и во сол, мед, пиво, па дури и во овошје и зеленчук, бидејќи растенијата можат да апсорбираат ситни честички од почвата.

Особен извор на микропластика се производите спакувани во пластика, како и храната загреана во пластични садови. Синтетичките материјали, исто така, придонесуваат за проблемот бидејќи кога се перат, ослободуваат микроскопски влакна кои завршуваат во водата, а подоцна и во синџирот на исхрана.

Што се случува со микропластиката во телото?

Откако ќе навлезе во телото, дел од микропластиката се излачува, но дел може да остане во телото. Научниците веќе го докажаа присуството на микропластика во крвта, белите дробови и дигестивниот систем. Постои загриженост дека многу мали честички, таканаречени нанопластики, би можеле да навлезат во клеточните мембрани и да се шират низ целото тело.

Истражувањата покажуваат дека микропластиката кај животните, како што се рибите и птиците, ја зголемува подложноста на инфекции. Студиите за животни и клетки ја поврзаа со воспаление, ослабен имунолошки систем, оштетување на ткивата, метаболички нарушувања и промени во развојот на органите. Голема анализа на научни трудови од Универзитетот во Калифорнија во Сан Франциско заклучи дека микропластиката веројатно му штети на дигестивниот, респираторниот и репродуктивниот систем и би можела да биде поврзана со рак на белите дробови и дебелото црево, пренесува Стенфорд.

Едно од првите истражувања врз луѓе, објавено во 2024 година во The New England Journal of Medicine, ги следело пациентите по операција за отстранување на наслаги од артериите. Оние кај кои била пронајдена микропластика имале поголем ризик од срцев и мозочен удар и смрт во споредба со оние без неа.

Понатамошните истражувања покажуваат дека микропластиката може да навлезе во клетките и да влијае на гените, што укажува на можна улога во развојот на заболувања на крвните садови. Иако податоците се сè уште ограничени, научниците размислуваат дали микропластиката може да биде поврзана со зголемување на хроничните болести како што се дебелината, кардиоваскуларните заболувања и ракот.

Децата може да бидат особено ранливи бидејќи нивните органи сè уште се развиваат. Една студија открила микропластика во ткивото на крајниците кај голем број деца, не само на површината, туку и подлабоко во ткивото. Во некои случаи биле откриени дури и тефлонски честички видливи под микроскоп.

Научниците сега развиваат методи за прецизно мерење и лоцирање на микропластиката во телото за подобро да го разберат нивното влијание врз здравјето, но јасно е дека се потребни повеќе истражувања.

Можни последици по здравјето

Иако истражувањата во оваа област сè уште се развиваат, научниците предупредуваат на потенцијални ризици. Долгорочната изложеност на микропластика може да биде поврзана со проблеми со имунолошкиот систем, хормонални нарушувања и хронично воспаление. Исто така, постојат сомнежи за влијанието врз плодноста и развојот на одредени болести, но потребни се повеќе истражувања за конечни заклучоци.

Важно е да се нагласи дека во моментов не постои јасен консензус за точното ниво на опасност по здравјето на луѓето, но трендовите укажуваат на потребата од претпазливост и намалување на изложеноста, објавува Science Direct.

Со други зборови, во моментов не постои лесен начин поединецот да провери колку микропластика има во своето тело. Сепак, со оглед на растечкиот интерес и загриженост, можно е во иднина да се развијат дијагностички методи и да бидат достапни за јавноста.

Може ли да се намали внесот на микропластика?

Иако е невозможно целосно да се избегне микропластиката во денешниот свет, постојат начини за намалување на изложеноста. Користењето стаклени или метални садови наместо пластика, избегнувањето на загревање храна во пластика и намалувањето на потрошувачката на флаширана вода можат да бидат корисни чекори. Исто така, изборот на природни материјали за облека и внимателното избирање козметика може да го намалат внесот на микропластика од други извори.

Дали се сеќавате на оние бројки за тоа колку пластика просечно внесува секој од нас преку храната, водата, воздухот? Да се потсетиме, станува збор за пет грама пластика секоја недела што е отприлика, околу 20 грама месечно или малку повеќе од 250 грама годишно или преку 100.000 микропластика во текот на една година. Фигуративно кажано, тоа би било како да јадеме една платежна картичка, еден чешел или едно пластично пенкало неделно, по една пластична закачалка месечно. А најмногу ја внесуваме пластиката преку: морска храна, вакумирана храна, сол, овошје и зеленчук, водата што ја пиеме од чешма, пластичната амбалажа во која чуваме храна и пијалаци, облека, разни пластични играчки, како и козметички производи, а особено лак за нокти.

Податоците доаѓаат од меѓународната организација World Wildlife Fund.

Од организацијата се надеваа дека кампањата ќе ги шокира луѓето, компаниите и владите и ќе ги поттикне да превземат конкретни акции.

„Ако не сакаме пластика во нашите тела, тогаш мора да ги запреме милионите тони пластичен отпад кој секоја година протекува во природата. Со цел да се справиме со пластичната криза, потребни се итни мерки на ниво на владите, бизнисите и потрошувачите и глобален договор со глобални цели кој ќе го реши загадувањето со пластика. Пластиката не ги загадува само нашите океани и вода и го убива водниот живот – таа се наоѓа во сите нас и ние не можеме да избегнеме да конзумираме пластика,“ истакна тогаш генералниот директор на WWF, Марко Ламбертини, во соопштение по повод новата кампања.

Кампањата вклучува и посебен веб-сајт – Your Plastic Diet („Вашата пластична исхрана“), каде посетителите може да направат тест и да откријат колку пластика тие несвесно внесуваат во себе со храната. Дополнително, веб-сајтот нуди и информации за потеклото на проблемот и како тој може да биде решен.

„Пластиката се распаѓа на помали пластики познати како микропластики. Пластичниот отпад и микропластиката се наоѓаат во сите делови од животната средина на нашата планета, во храната што ја јадеме, воздухот што го дишеме и водата што ја пиеме.

Бидејќи пластиката се прави од петрохемикалии добиени од фосилни горива, зголемувањето на производството на пластика за линеарна економија за еднократна употреба, исто така, придонесува за климатската криза.

Намалете ја непотребната употреба и производство на пластика.
Преминете на поодржливи опции како што се пластика за повеќекратна употреба или рециклирана пластика.
Удвојте го рециклирањето и собирањето пластика.

Поединците, бизнисите и владата треба да се здружат за да го овозможат ова“, порачуваат оттаму.

Микропластиката е тригер за болести како рак, астма, дијабетес, неплодност

Микропластиката е предизвикувач за бројни сериозни болести како што се рак, астма, дијабетес, неплодност. Покрај тоа, таа може да предизвика промени во цревниот микробиом, што резултира со нерамнотежа помеѓу корисните и штетните бактерии.

Покрај тоа, наодите предупредуваат дека проблемот со загадувањето со пластика е универзален и директно влијае на луѓето.

„Годишно се произведуваат над 400 милиони метрички тони пластика, од кои голем дел завршува на депонии и во водни екосистеми. Со текот на времето, пластиката влегува во храната и водата што ја консумираме и го наоѓа својот пат до многу телесни ткива, вклучувајќи ги нашите мозоци, репродуктивни органи и кардиоваскуларни системи“, објавува CNN.

Нашите домови се полни со пластични садови за храна и вода. Добро позната хемикалија што се користи во производството на пластика е BPA, или Бисфенол А. Пред неколку години, Данска стана првата европска земја што ја забрани BPA во пакувањата за храна и пијалаци наменети за деца под три години.

Кога станува збор за ефектите врз респираторниот систем, микропластиката може да предизвика оксидативен стрес во дишните патишта и белите дробови кога се вдишува, придружена со кашлање, кивање и тешкотии при дишење поради воспаление и оштетување. Тие исто така можат да доведат до замор и вртоглавица поради ниски нивоа на кислород во крвта. Неодамнешните истражувања покажале врска помеѓу нанопластиката и митохондријалното оштетување во човечките респираторни клетки. Микропластиката може да функционира како носител на други токсини од загадувачите на животната средина, зголемувајќи го ризикот од развој на хронична опструктивна белодробна болест.

Во пластичните производисе идентификувани повеќе од 4.000 хемикалии

Иако некои пластични садови за храна не се погодни за загревање во микробранова печка, многумина ги користат. Ваквите садови може да се стопат и да се оштетат ако се изложени на топлина. Покрај тоа, штетните хемикалии можат да влезат во нашата храна ако ја загреваме во пластичен сад што не е наменет за микробранова печка. Промената на бојата на садот може да сигнализира дека се случила хемиска промена во пластиката.

Ендокрините нарушувачи од пластиката како што се бисфенол А (BPA) и фталатите можат да го нарушат хормоналниот систем. Исто така, застрашувачки е извештајот објавен во списанието Environmental Science & Technology во кој се идентификувани повеќе од 4.000 хемикалии што се користат во пластичните производи, од кои многу се класифицирани како опасни за здравјето на луѓето.

Меѓународното здружение за заштита на храната, исто така, истакнува дека некои пластични садови за храна не се лесни за миење или имаат тешко достапни делови. Затоа тие стануваат површини што се погодни за раст на бактерии. Бактериите можат да ја контаминираат храната, зголемувајќи го ризикот од гастроинтестинални заболувања и труење со храна.

Изложувањето на пластични садови на високи температури, како што се врела вода или машина за миење садови, исто така може да предизвика потенцијално опасни хемикалии од пластиката да навлезат во храната. Ова ја вклучува и претходно споменатата хемикалија БПА.

Претходните истражувања покажале дека луѓето јадат во просек по пет грама пластика секоја недела, а таа микропластика – која е помала од пет милиметри – може да се најде и во океаните и облаците.

Микропластиката е откриена и во различни делови од телото, вклучувајќи ги белите дробови, црниот дроб, бубрезите, срцето, плацентата, крвта, спермата, па дури и во мајчиното млеко, иако нивоата што се наоѓаат во мозокот се многу повисоки отколку во другите органи или телесни течности.

Иако целосните здравствени ефекти на микропластиката сè уште не се целосно разбрани, студиите сугерираат дека тие можат да ги оштетат клетките, да предизвикаат воспаление, да ја нарушат функцијата на органите и да ги променат имунолошките реакции. Изложеноста на овие ситни честички исто така е поврзана со зголемен ризик од срцев и мозочен удар, како и со некои видови на рак.

Иако е речиси невозможно целосно да се избегне микропластика, експертите велат дека постојат чекори што можете да ги преземете за да ја ограничите вашата изложеност.

Не пијте вода од пластични шишиња.
Во еден неодамнешен научен труд, лекарите објавија дека префрлањето од флаширана вода на филтрирана вода од чешма може да го намали внесот на микропластика за околу 90% – од 90.000 на 4.000 честички секоја година.

Изложеноста на микропластика од пластични шишиња се јавува кога честичките се откинуваат од внатрешната површина на шишето и влегуваат во водата, особено кога шишето е изложено на топлина. Затоа, експертите препорачуваат користење на еднократно шише од не’рѓосувачки челик и филтрирана вода за да се намали внесот на микропластика.

Одберете рефус чај

Едно канадско истражување од 2019 година покажало дека потопувањето на една пластична кесичка чај на 95ºC ослободува околу 11,6 милијарди микропластика и 3,1 милијарди нанопластика.

„Мислиме дека тоа е многу во споредба со другите намирници кои содржат микропластика“, изјавила истражувачката Натали Туфенкџи од Универзитетот Мекгил во Квебек за New Scientist. „Солта за јадење, која има релативно висока содржина на микропластика, е пријавено дека содржи приближно 0,005 микрограми пластика на грам сол. Шолја чај содржи илјада пати поголема маса на пластика, 16 микрограми по шолја“.

За да се избегнат сериозните здравствени последици од внесувањето микропластика, експертите препорачуваат чајот да се купува рефус.

Варете и филтрирајте ја водата од чешма

Во многу култури, превривањето на вода пред да се пие е древен обичај и/или неопходен за опстанок, а истражувањата сугерираат дека оваа практика може да биде подеднакво важна кога станува збор за микропластика. Истражувачите откриле дека вриењето и филтрирањето на водата од чешма може да го намали присуството на микропластика (и нанопластика) во водата за речиси 90%.

Како што се зголемува температурата на водата, бигорот во бокалот во кое се вари водата се меша со пластиката, ја апсорбира и отстранува од водата. Во зависност од тоа колку е тврда или мека водата, дел од пластиката може да се задржи во делови од минерални наслаги, кои потоа ќе испливаат на површината. Со текот на времето, овие наслаги може лесно да се исчистат. Алтернативно, по вриење на водата, таа може да се филтрира – преку филтер за кафе, на пример – за да се отстранат наслагите.

Не користете пластични даски за сечење.
Истражувањата покажаа дека пластичните даски за сечење се потенцијално сериозен извор на микропластика во храната. Истражувачкиот тим теоретизирал дека оние кои користат пластична даска за сечење се изложени на милиони пластични честички поради постојаното влијание на ножот. Тие процениле дека со користење на полипропиленска плоча за сечење годишно се добиваат 49,5 г микропластика, додека употребата на полиетиленска плоча за сечење резултира со 7,4-50,7 г.

Освен што ја намалуваат изложеноста на микропластика, експертите велат дека дрвените и металните даски за сечење се поиздржливи, поодржливи и полесни за чистење.

Никогаш не ставајте пластични садови во микробранова печка

Истражувањата покажаа дека пластичните садови за храна во микробранова печка можат да ослободат огромен број пластични честички – во некои случаи повеќе од две милијарди нанопластики и четири милиони микропластики на квадратен сантиметар од садот во рок од три минути по загревањето во микробранова печка. Садовите за храна на база на полиетилен испуштаат повеќе честички од пластичните садови на база на полипропилен.
Истражувачите откриле дека ладење и чување на овие садови на собна температура шест месеци исто така може да ослободи милиони до милијарди микропластика и нанопластика, затоа изберете стаклени или садови од нерѓосувачки челик и ограничете го внесот на конзервирана и ултра-обработена храна.

Во последно време, односно, откако почна кај луѓето да се враќа свеста за зачувување на Земјата и откако сѐ повеќе се враќаат во живот старите практики кои кога бевме деца толку многу не нервираа, почнав да се потсетувам на многу работи од детството.

Од она дека порано, кога мајка ми ќе не пратеше да купиме нешто, секогаш велеше: „земете торба“, а ние со нетрпение ѝ одговаравме: „е како да не, торби ќе влечеме, има кеси во продавница“, до тоа дека кога ќе видевме дека поткиселува млеко, па со рачна маталка ни прави јогурт, а ние ѝ велевме: „дај бе купечки јогурт еднаш купи“. Или пак, кога ќе сакавме сок во тетрапак, а она ќе ни понудеше домашен сок од бозел или од вишни.

Е денес, кога сите се гушиме во пластика и во ѓубре и споделуваме некои од овие стари практики како невиден изум, си велам – „кај ни беше паметот!“

Можеме ли да се вратиме неколку чекори назад?

Движењето Слоу Фуд, а ние сме дел од него преку членството во Слоу фуд Македонија, верува дека можеме.

Станува збор за глобално движење кое дејствува заедно за да обезбеди добра, чиста и правична храна за сите, движење кое негува стил на живеење во кој нема место за брза храна, храна која е индустриски преработена, генетски модифицирана, храна која пропатувала долга километража. „Слоу Фуд“ всушност претставува движење на истомисленици кои ги спојуваат уживањето во храната со одговорноста која ја имаме при производството, дистрибуцијата и консумацијата на храна која е добра за нас, за локалната заедница и за планетата.

Затоа Денот на планетата Земја (EarthDay – 22.април) оваа година е посветен на подигање на свеста за потребата од постепено укинување на пластиката за еднократна употреба.

Од SlowFood international велат: „Го избравме животот наместо пластиката. Пластиката претставува една од најголемите закани за човештвото и целиот живот на планетата.
Прехранбената индустрија во голема мера придонесува за прекумерна употреба на пластика, што претставува ризик не само за животната средина, туку и за нашето здравје. Но, наместо резигнација, сакаме да го свртиме вниманието на веќе постоечките решенија.

Пазарите на Земјата се многу конкретен пример за тоа како алтернативите на пластиката отсекогаш постоеле и едноставно е потребно повторно да ги откриеме.
Но, за да се поттикне целиот прехранбен сектор да се оддалечи од пластиката, политичарите треба да ја регулираат нејзината употреба и да ги обучуваат, да ги поддржат и да ги наградуваат оние што спроведуваат добри практики.
Во Слоу фуд го избравме животот наместо пластиката. Кои се другите ефективни решенија што би сакале институциите да ги промовираат?

Дали и вие имате некој предлог?

Понекогаш може да изгледа дека сè што сакате да купите е направено од пластика, завиткано во пластика или содржи некоја форма на пластика – накратко, пластика е насекаде.

Пластиката ја загадува и труе животната средина, а со тоа и луѓето, поради што многумина од нас се обидуваат да ја намалат својата зависност од неа.

Добрата вест е дека дури и малите промени во вашиот секојдневен живот можат да направат голема разлика. Како откажувањето од пластика.

„Пластичниот пост“ го има истиот концепт како целосното или делумно воздржување од храна и пијалаци, но наместо да се откажете од слатките или од алкохол, се избегнува пластика.

„Тоа е свесно избегнување на користење на пластични производи, особено оние што завршуваат во ѓубре по краток период на употреба“, вели Силвија Кабрера-Кајола, експертка за отпад и заштита на ресурси во центарот за советување на потрошувачи во Германија.

Со избегнување на непотребна пластика за еднократна употреба, можете да придонесете за зачувување на ресурсите и за заштита на вашето здравје.

Пластиката ја внесуваме во себе со храна и со вода, и тоа не само во микроколичини.

„Студијата на Универзитетот Њукасл покажа дека луѓето внесуваат до пет грама пластика неделно“, вели Томас Фишер од германската организација за заштита на животната средина (DUH). „Тоа е отприлика како да изедете кредитна картичка.

Свеста е едно, но како во пракса без пластика?

Општо правило е да се избегнува непотребно индивидуално пакување. Ова ќе ви помогне постепено да заштедите големи количини отпад со секое купување.

Како алтернатива за користење кеси за купување или тенки кеси за овошје, стекнете навика да носите платнена мрежа за растурен зеленчук, торба или корпа со себе кога купувате. Таквиот пристап ќе ви заштеди и дополнително трошење пари.

Водата во пластични шишиња за еднократна употреба може лесно да се замени со вода од чешма. Но, ако не ви се допаѓа нејзиниот вкус, најдобро е да се префрлите на стаклени шишиња за повеќекратна употреба.

Внимателно прочитајте ги декларациите за козметичките и хигиенските производи, бидејќи тие често содржат пластика.

„Во производите како паста за заби, гелови за туширање и производи за чистење, цврстата микропластика сега е забранета низ цела ЕУ“, вели Томас Фишер. „Но, ова не е случај со полуцврстата, желатинозна или течна пластика што се користи во геловите за коса“.

Микропластиката може да се најде во шампони, гелови за туширање и во пилинзи. Производителите ја користат пластиката како абразивно средство за белење на забите. Детергентите и средствата за чистење може да содржат течна или полуцврста пластика.

Добрата вест е дека постојат многу алтернативи без пластика, како што се крути шампони и гелови за туширање, како и одржливи производи за чистење. Внимавајте на етикетите што ви кажуваат дека производот е без пластика.

Дури и за кафето кое обично го земате патем, има подобро решение

Ако сакате брзо кафе на пат кон работа, подобро е да земете своја чаша за повеќекратна употреба бидејќи хартиените чаши за еднократна употреба се обложени со пластика и не можат повторно да се користат.

Се проценува дека само девет проценти од глобалната пластика се рециклира, а дури и во земјите каде отпадот се селектира во корпи за рециклирање, огромното мнозинство од пластиката завршува на депонии или во печки за согорување.

Откажувањето од пластика не значи дека веднаш фрлате сѐ што е направено од пластика. „Не смеете да заборавите дека станува збор за намалување на пластиката, а не за нејзина замена по секоја цена“, потсетува Кабрера-Кајола.

Предметите кои сè уште се во добра состојба може да продолжат да се користат додека не се истрошат или расипат. „Целта треба да биде да се произведе помалку отпад воопшто, без разлика на материјалот.

Пластика е пластика – а не е. Постојат многу видови на пластика. Затоа тешко, многу тешко се рециклира.

Помеѓу полиетиленот и парафинот нема хемиска разлика, или – да бидеме попрецизни – полиетиленот и парафинот се разликуваат само по молекуларната тежина (релативна молекуларна маса), т.е. бројот n во CH3-(CH2)n-CH3, формулата на линеарниот ( HDPE) полиетилен. (Обичниот полиетилен, PE, има разгранети синџири.) Полиетиленската кеса може да се топи и претопува како парафинска свеќа. Но само „на хартија“, во лабораториски услови. И не се сите пластични маси како полиетиленот.

Исто име, но различна супстанција, различна молекуларна структура. Општо земено, вештачките полимери се поделени на пластомери или термопластики и дуромери. Полимерите од првиот тип можат, како полиетиленот, да се стопат. Полимерите од друг тип, дуромери (бакелит, епоксидни смоли, полиуретански пени) не можат. Последица: полимерите од првиот тип може да се рециклираат, но полимерите од вториот не. Причината за ова е, јасно, разликата во структурата, бидејќи пластомерите имаат молекули со синџир, додека дуромерите имаат вмрежени.
Но, тоа е само половина од приказната.

Поголемиот дел од пластичниот отпад, кој го издвојуваме за да не заврши под земја на депонија, на крајот сепак ќе заврши таму. Тажно, но вистинито: само 9% од произведената пластика во светот се рециклира. Причината за тоа не е само тоа што пластичниот отпад не се селектира доволно. Главната причина е, како што реков, во хемијата. Меѓутоа, за тоа не е виновна само термопластиката.

Најголем виновник за ваквата состојба се композитните материјали, материјали кои не се состојат само од една чиста супстанција. Полимерите се полни со адитиви – од други полимери и керамика до креда, каолин, гипс, алуминиум хидроксид, пигменти и јаглеродни влакна – за да ги приспособат нивните својства на примената. Уште полошо (или можеби подобро?) е тоа што 72% од произведените композитни материјали се базирани на дуромери, полимери кои и онака не можат да се рециклираат. Сепак, не можеме да избегнеме такви материјали бидејќи тие се користат за изработка на внатрешноста на автомобилите, а од неодамна и за нивните каросерии. Чамци, бротчиња од секаков вид се исто така направени од композитен материјал, имено фиберглас, стаклени влакна засилени со епоксидна смола. По иронија на судбината (или технологијата), сечилата на „еколошките“ ветроелектрани се исто така направени од фиберглас, што значи дека откако ќе се истрошат, тие се закопуваат и не се рециклираат.

Цената на отпадната пластика, во фунти по тон, покажува која пластика може и која не може да се рециклира
Дуромерите и композитните материјали не се единствените виновници за тоа што (целата) пластика не може да се рециклира. Проблем има и со нечистата пластика која се фрла во жолти кеси и контејнери – затоа треба внимателно да ги прочитате упатствата на комуналното претпријатие. Сепак, дури и со најдобра волја и еколошка свест на граѓаните, не можат сите пластомери да се вратат во првобитната состојба. Проблемот е што се мешаат едно со друго, па кога ќе се претопат од нив не може да се добие чиста материја, само еден (чист) пластомер. Само пет проценти од полилактична киселина (полилактична киселина, PLA) во полиетилен терефталат (ПЕТ) го прави технолошки неупотреблив – а PLA се користи затоа што е биоразградлив!

Дали има лек за тоа?

Дали има лек за тоа? Има. Тоа се гледа од голата статистика. Во САД 8% од пластиката (од 35.370 тони произведени во таа земја годишно) се рециклира, а 76% завршува на депониите. Што е со преостанатите 16% отпадна пластика (5.660 тони годишно)? Каде завршува? Што се случува со неа?

Одговорот е: се гори. Иако согорувањето е подобро од депонирањето, од фрлањето на депонија, технолошкиот процес на согорување е далеку од нешто со што би биле целосно задоволни. Проблемот со отровните гасови, пред се диоксинот, може да се реши со прочистување на чадот, но прашање е колку економски и еколошки е исплатливо согорувањето. Пресметките покажуваат дека ако целиот пластичен отпад во Соединетите држави се согорува, а добиената топлина се претвори во електрична енергија, само 4% од потребите за електрична енергија би можеле да се задоволат на овој начин. Дополнително, секое согорување, вклучително и согорувањето на пластичен отпад, произведува CO2, стакленички гас. Затоа, тешко е да се зборува за пластиката како еколошко гориво.

Отпадната пластика може да се користи многу подобро ако е хемиски обработена. Процесот на крекирање (cracking), во кој големите молекули се претвораат во мали со дејство на притисок и температура (пиролиза), е познат во нафтената индустрија веќе сто години. Кога се нанесува на полимерна смеса, се добиваат јаглеводороди кои можат да се користат како гориво за дизел мотори, но послаби од онаа произведена од нафта бидејќи има 1-14% помалку специфична енергија. Доколку целата пластика што не може да се рециклира се преработи во гасоводот, тоа би можело да замени 15% од дизел горивото. Така барем велат податоците за САД.

Дали 15% е премногу или премалку? Сè е релативно или, поедноставно кажано, сѐ е онака како што се зема. Но, едно е јасно: за да се реши проблемот со отпадната пластика, треба да се развијат технологии за нејзина хемиска обработка. Долг е патот, но друг пат нема.

Текстот е преземен од ТУКА.

Доколку купувате флаширана вода, внимавајте на етикетата и на етикетата што ја користи пластичната индустрија, предупредуваат експертите.

Кога купувате флаширана вода, го гледате датумот на задниот дел од шишето или на капачето? И покрај етикетата на флашираната вода која ветува добар квалитет, флашираната вода со поминат рок може да има непријатен вкус. Не треба да заборавиме дека и оваа вода има рок на траење. Датумот не предупредува кога хемикалиите ќе почнат да влијаат на вкусот на водата.

Каква е пластиката во која се пакува водата, кога не е за употреба и што значи забелешката на производителот дека водата може да трае бесконечно доколку се складира правилно, објаснила на српската телевизија К1 д-р Светлана Станишиќ, нутриционистка и професорка по физикална хемија.

„Водата во пластичните шишиња зависи од условите за складирање. Првото нешто што треба да се каже е дека ниту една пластика не е безбедна. Значи, како и да ја складирате, флашираната вода сигурно ќе се разликува од водата од чешма или од изворската вода. Се разбира, водата од чешма има микропластика и не можеме да избегаме од неа. Факт е дека купувањето пластични шишиња може лошо да влијае на здравјето.

Колку подолго седи на висока температура, толку е полошо. Сончевата светлина влијае на распаѓање на пластиката и на растворање на хемикалиите во водата што е во неа. Правилното складирање зависи од температурата и изложеноста на сончева светлина. „Понекогаш може да се види дека етикетите се избледени и тоа значи дека биле на сонце долго време пред да бидат ставени на полиците“, објаснила докторката.

Професорката ги објаснила и последиците од прекумерното консумирање на флаширана вода.

„Дефинитивно ќе има нешто од пластиката, дури и без оглед на условите во кои ја чуваме. Јас, да бидам искрена, пијам вода од чешма. Пластичната амбалажа не е добра и секогаш кога можеме подобро е да избираме стаклена амбалажа, а ако не можеме, подобра е водата од чешма. Немам ниту еден колега хемичар кој пие вода од пластична амбалажа“, изјавила д-р Станишиќ и додала:

„Во моментов не знаеме какви се сите последици од тоа. Газираните сокови, а особено киселите содржини како алкохол, пиво од пластични шишиња, ги апсорбираат овие супстанции. Засега шпекулираме дека последиците се поврзани со алергиите кои стануваат почести, потоа автоимуни болести.

Кога пиеме вода од пластично шише, микропластиката ни е во крвта за 15 минути. Ако земете крв од луѓе, 95 од стотина од нив ќе имаат адитиви од пластиката“, објаснила професорката.
Ознаката „Без БПА“ беше клучна, но индустријата за пластика ја смени тактиката.

„Пластиката сама по себе не е толку лоша, но на пример, типовите 3, 6 и 7 треба да се избегнуваат, иако помалку се користат за пакување храна и пијалаци. Но, проблемот се адитивите од сите видови пластика, како бисфенол А. Тоа е состојка која се додава како додаток на пластиката за да биде убаво проѕирна.

Адитивите ѝ даваат квалитет на пластиката, така што таа може да биде флексибилна, доволно силна, отпорна на сончево зрачење, но протекуваат во содржината. Веројатно сте виделе шишиња за бебиња или цуцли означени со „BPA Free“, што значи „без бисфенол А“ доколку станува збор за производ со повисок квалитет“, објаснила професорката и предупредила на дополнителната ознака:

„Што направи пластичната индустрија за тоа? Го замениле со бисфенол С, за кој се покажало дека има апсолутно исти штетни ефекти. Пишуваат дека е без бисфенол А, и ставиле бисфенол С и така цела азбука нè чека, изгледа.

Кога започна производството на пластика, во средината на минатиот век, знаевме дека пластиката во мали количини не може да не загрози, но сега? Сега е штетно. Впрочем, овие парчиња се дури и во плацентата. Нема повеќе фетуси кои не се во допир со пластика“, изјавила др. Станишиќ.

Филтрите не помагаат, тврди докторката.
„Претходно се препорачуваше да се загрее водата за да се уништат микроорганизмите. Но, она што го имаме во нашиот водовод е вода со повеќе минерали, а не бактерии, така што бигорот останува во водата. Луѓето мислат дека е многу штетно, но не е. Вриената вода поминува низ нашето тело и не останува внатре. Само се потиме.

За правилна хидратација се прават спортски пијалаци кои содржат оптимално ниво на минерали. Водата од чешма е добра затоа што содржи оптимално ниво на минерали“, објаснила докторката и открила што е пронајдено во филтрираната вода:

„Истото важи и за филтрите. Јас земав вода од филтер и испадна дека е блиску до дестилирана вода. Тие филтри, цевките низ кои поминува водата се исто така пластика и во нив има бактерии.

Мострите ги однесов на анализа во Институтот за јавно здравје и се покажа дека има 6 до 10 пати повеќе бактерии.

Тоа не се бактерии кои предизвикуваат труење, но не се бактерии кои треба да се најдат во водата“, објаснила д-р Светлана Станишиќ, пишува „Србија Данас“.

Оризот е меѓу најчесто користените намирници ширум светот, а прашањето што се поставува во секоја кујна, без разлика дали е професионална или во вашиот дом, е дали оризот треба да се измие пред да се зготви.

Традиционално, плакнењето на оризот пред готвење се смета за пожелно за да се отстрани прашината, инсектите, малите камчиња и парчињата лушпа што останале од процесот на лупење на оризот.

Но, кулинарски експерти тврдат дека миењето на оризот ја намалува неговата лепливост со отстранување на скробот што доаѓа од зрното ориз, што се гледа во матната вода од плакнењето. Затоа, готвачите се залагаат за миење на оризот за некои јадења кога е потребно зрната да бидат одвоени, додека за јадења како што се рижото, паеља и пудинг од ориз (каде што е потребен леплив, кремаст ефект), се избегнува миење.

Сепак, една неодамнешна студија на Универзитетот за технологија и бизнис во Пекинг покажа дека процесот на миење не влијае на лепливоста или тврдоста на оризот, туку дека лепливоста зависи од видот на зрното ориз, односно скробот наречен амилопектин, кој е различен од површинскиот скроб и се ослободува од зрното ориз при варењето. Значи, разновидноста на оризот – а не миењето – е клучна за лепливоста.

Со оглед на тоа што плакнењето нема ефект врз лепливоста, а навидум оризот изгледа чист, предмиењето на оризот можеби изгледа како излишно и како непотребно губење на време? Сепак, одговорот е не. Оризот треба да се измие пред да се готви од сосема друга причина – микропластика и тешки метали.

Во поново време, покрај големата употреба на пластика во синџирот на снабдување со храна, микропластиката е пронајдена и во оризот. Клаудија Деси од Квинслендската алијанса за еколошки здравствени науки (QAEHS) и Универзитетот во Квинсленд и тим научници открија дека процесот на миење исплакнува до 20 отсто пластика од неварениот ориз.

Истата студија покажала дека без разлика на пакувањето (пластична или хартиена кесичка) во која купувате ориз, тој содржи исто ниво на микропластика. Истражувачите исто така покажаа дека пластиката во претходно сварениот (инстант) ориз е четири пати поголема отколку во неварениот ориз. Со претходно испирање на инстант оризот, можете да ја намалите пластиката за 40 проценти.

Исто така, познато е дека оризот содржи релативно високо ниво на арсен, бидејќи културата апсорбира повеќе арсен. Претходните истражувања покажаа дека со предмиење на оризот се отстрануваат околу 90 проценти од биорасположивиот арсен и до 20 проценти од другите тешки метали како олово и кадмиум, но исто така плакне и голема количина на други хранливи материи важни за нашето здравје, вклучувајќи бакар, железо, цинк, и ванадиум. Сепак, ова е проблем само за оние популации кои секојдневно консумираат големи количини измиен ориз. За сите останати, разновидната исхрана обезбедува доволни количини на овие минерали.