Кога човек ќе помисли на доктор од Лондон кој дошол на одмор во Скопје, веројатно не очекува дека тој ист доктор во британската престолнина работи како готвач во македонска меана, а до Скопје дошол правејќи велосипедска тура по неколку балкански земји за да се запознае одблизу со традицијата, храната и културата, поттикнат токму од својата работодавачка со македонски корени. Џејмс Ваи Џиан Вонг е Малезиски Кинез кој е роден и живее во Лондон, завршил медицина и три години работел како доктор во Шкотска, но денес професионално е во сосема поинаква средина – кујната. Во „Дома“, македонската меана на Спасиа Динковски, жена со македонски корени која со својот „Мистик Бурек“ стана вистинска ѕвезда на гастрономската сцена во Лондон, тој се запознал со балканската, а особено со македонската храна, а љубопитноста го донела и лично да ја истражи Македонија.

Џејмс во разговорот за „Арт кујна“ раскажува дека живеел во близина на „Дома“ и преку Инстаграм ја следел нивната работа. Прво дошол со пријатели од Белгија да јадат, му се допаднала храната, а кога видел дека има оглас за работа, се пријавил. Така, наместо во болница, сега помага во една поинаква професија – како готвач. Во ресторанот веќе научил да подготвува и некои македонски јадења, меѓу нив, шопска салата и таратур, а останатите главно само ги финишира откако Спасиа ќе ги направи потребните подготовки.

Токму храната е еден од главните мотиви поради кои сакал да дојде на оваа балканска тура.

Во Македонија пробал бурек со месо, спанаќ и сирење и е воодушевен од вкусот, а особено од цената која според лондонските стандарди е живо џабе. Во старата скопска чаршија пробал и баклава и тулумби, кои исто така му оставиле силен впечаток. Бил на Бит-пазар, каде што јадел ќебапи, шaрска плескавица, а пробал и телешка супа. Иако се острел да проба симит-погача и кукурек, не успеал да најде па се задоволил со одлично подготвено селско месо. Вели дека храната во Македонија ги надминала неговите очекувања и му се допаѓаат сите оние различни вкусови, зачини, свеж зеленчук и овошје, иако преферира готвени јадења за да го почувствува духот на традицијата. Му се допаѓа и македонското вино и е изненаден од бројот на винарии за кои слушнал, иако, за жал, успеал да посети само една. 

Љубовта кон македонската кујна, сепак, не му е единствениот мотив за патувањето. Џејмс сака да ја запознае земјата подлабоко, бидејќи, како што вели, не можете да кажете да кажете дека сте ја запознале земјата ако сте биле само во главниот град. Затоа, иако од Лондон летал до Белград, потоа со велосипед поминал околу 1.000 километри низ Србија, Бугарија и Македонија. Во Македонија влегол преку Куманово, а патувањето го однело и до манастирот „Свети Прохор Пчињски“. Сакал да стигне и до Лесновскиот манастир, но сфатил дека како човек кој не го познава теренот и јазикот, тоа не е толку едноставно.

За ориентација главно користи Google Maps, особено затоа што не го зборува јазикот и не секогаш може да се потпре на комуникација преку вибер. Вели дека понекогаш токму Google Maps му предлага места што потоа ги посетува, бидејќи апликацијата со текот на времето го препознава неговиот интерес. Бил и на Матка, а покрај храната го интересираат архитектурата, историјата и секојдневната култура на местата низ кои минува.

За чудо, велосипедот кој сега му е главно превозно средство, научил да го вози пред само седум години, на свои 25, а првото посериозно велосипедско патување го направил пред пет години во Шкотска, каде што тогаш живеел. Но, неговата професионална приказна е уште понеобична од патувањето. По шест години медицинско образование, тој работел три години како доктор во Шкотска, но кога се вратил во Лондон, постепено почнал да се разочарува од условите во британскиот здравствен систем. Според неговото искуство, докторите можат да заработуваат околу 25 до 30 евра на час, но во Лондон има премногу лекари, па најчесто работата во струката може да значи испраќање далеку од Лондон, на пример во Брајтон, при што сам си ги плаќаш трошоците за превоз. Тој зборува и за 13-часовни смени, околу 3.000 евра годишно за осигурување и за лекарска лиценца и услови во кои, според неговото искуство, нема платено боледување или годишен одмор. Кога ќе се пресметаат сите трошоци и времето поминато на работа, вели дека реалната заработка изгледа многу поинаку.

Медицинското образование, според него, му донело и голем финансиски товар. Зборува за долгови од околу 120.000 до 150.000 евра и за години вложени во образованието, во текот на кои работел и три работи истовремено за да може да студира. По медицината се запишал на кулинарско училиште и почнал да работи во ресторани за да стекне искуство. Не планирал првично да стане готвач, но условите во британскиот здравствен систем го натерале да побара поинаков пат.

Се разбира, сака повторно да ѝ се врати на медицината, па следната голема цел му е Норвешка, каде што планира да се пресели. Вели дека таму гледа можност за подобри услови за работа. Може да скија, не му пречат снегот и студеното време, а му одговара и тоа што, како што вели, има снег, но нема многу дожд. И летните температури му изгледаат идеални, па може да продолжи и со велосипедизмот, но и со својата прва љубов-медицината.

Како за наша утеха, неговата приказна е доказ не се исселуваат млади луѓе само од Македонија во потрага по подобар живот. Дури и во Лондон, тешко стекнатата лекарска диплома може да остане на полица чекајќи некои подобри времиња, додека ти во меѓувреме печеш ќебапи на скара, рендаш сирење врз шопска или сечкаш лукче на ситно за да го додадеш во таратур.

Во меѓувреме, веќе деновиве Џејмс се враќа на своето работно место во „Дома“, учи норвешки, а во Скопје храната веќе ја нарачува на македонски. Македонија ја запознава на начин што за него е особено важен: не само преку Скопје и туристичките места, туку преку луѓето, улиците, чаршијата и, пред сè, храната. И секако, планира да се врати и да ги види и Охрид кој овојпат го пропушти.

Денес (4 април 2024) излезе од печат книгата „Дома“ на нашата Спасиа Динковски, девојката која во последните четири години доживеа речиси филмски успех и стана славна речиси како членовите на кралското семејство во Англија. А Спасиа е всушност, од наша гора лист, што би рекле Србите.

Нејзините родители се Македонци, а таа е родена во Англија, но е поголема Македонка дури и од оние што си заминале оттука пред само неколку години, а покрај неа, научија за Македонија многу дури и оние кои не знаеја ништо.

Користејќи го знаењето кое се пренесувало од колено на колено низ нејзиното семејство, Спасиа направи беспрекорна формула и почна да ги продава своите огромни пити бурек преку Инстаграм, пакувајќи ги во кутии за пица и продавајќи ги низ градот. И сето тоа, во време на пандемијата со вирусот корона.

Оттогаш наваму, Спасиа направи многу. Ја отвори продавницата Mystic Burek со седиште во Лондон, во кое централно место зазема македонското знаме. Мисијата на Спасиа Динковски е да ги пренесе богатите вкусови и традиции на Македонија до колку што е можно повеќе луѓе, а нивниот круг се шири сам од себе, со пренесување на приказната за нејзината храна од уста на уста, но и прераскажана во тамошните медиуми кадешто е таа навистина чест гостин.

Спасија е искусна готвачка, која работела 15 години во професионални кујни во Лондон и САД. Беше избрана за едно од „50 нешта што ги сакаме во светот на храната“ на списанието Observer Food Monthly, за еден од најдобрите лондонски поп-апи од страна на магазинот Eater, а за неа пишуваа и во Тајмс, магазинот Олив, Тајм Аут, Телеграф и Гардијан.

И затоа не е чудно што сега, ако некому во Англија му го поставите прашањето: Што е тоа што доаѓа во кутија за пица, но не е пица, ќе ви одговори: Една од моќните македонски пити богати со фил на Спасиа Динковски. А нејзиниот бизнис со бурек на нејзин оригинален начин се родил во моментите кога копнеела по вкусната пита со сирење и јајца на нејзината баба Славка.

Книгата на Спасиа во која, можеме да се пофалиме, и ние имаме замешано прсти, е вистинска ода на македонската кујна, вклучувајќи го и бурекот.

„Полна со свежи и иновативни рецепти за јадења што не се пропуштаат, „Дома“ разиграно експериментира со традиционалните вкусови, притоа создавајќи уникатен и модерен поглед на храната од овој досега неистражен регион. Покрај повеќето рецепти има и убави и искрени приказни за храната од целата земја кои нудат уникатна слика за енергичната кулинарска и културна историја на регионот и живописни слики од модерна Македонија. Отклучете ги вкусовите на ова евокативно катче на Југоисточна Европа со оваа автентична и современа регионална книга за готвење од една од ѕвездите во подем на балканското готвење“, пишува во најавата за книгата на Спасиа нејзиниот британски издавач.

Во неа ќе најдете и ќе препознаете и многу оригинални ликови и места кои Спасиа ги посетила и ги засакала во текот на своите посети на Македонија, додека паралелно ги пишувала приказните за книгата и склопувала пријателства кои траат. Тука се Тони и Фросина од популарната скопска кафеана „Фросина“, Давид од „Кози, млеко, планина“, Наташа од селското домаќинство „Пирустија Неданоски“ и многу други.

Повеќе за книгата ќе најдете ТУКА.

Деновиве, во Лондон, поточно во Саут Ист Лондон, се случи одлична журка, отворање на локал кој на својот излог има кириличен натпис и македонско добредојде. Всушност, натписот гласи: Добро дојдовте ДОМА! Но, сеедно, се чувствува патриотизмот на Спасиа Динковски алијас Мистик Бурек, девојката која со своите буреци и пити подигнати на едно повисоко ниво, го освои Лондон за време на пандемијата со Ковид-19 и конечно, после три години откако го започна својот бизнис разнесувајќи буреци и пити во своето розево куферче на тркалца низ Лондон, а потоа и готвејќи на поп-ап локации низ градот, го оствари својот сон.

Спасиа, меѓу пријателите позната како Паси, а во цел Лондон како Мистик Бурек, олицетворение на вкусна и обилна храна, го отвори својот прв локал во градот на Секс Пистолс и Биг Бен, ни помалку ни повеќе туку со излог испишан со кириличен натпис и македонско добредојде и го размрда цело маало, па луѓето од сите локални бизниси во близина (Турци, Албанци, Иранци и Кинези), побрзале да ѝ посакаат добредојде и неа, во нејзиниот нов дом во Југоисточен Лондон, каде што таа ќе служи традиционална храна со потпис: втора генерација на балканска кујна.

Отворањето на 14.септември, кое таа го нарекува генерална проба за главниот настан на 21.септември, кога ќе се случи и официјалното отворање на локалот, Спасиа го нарекла Френдс анд фемили, а станува збор за луѓе на кои на овој начин, сакала да им се заблагодари за нивната поддршка во изминатите години и да ја сподели со нив својата среќа.

„Отворањето беше премногу емотивно за сите нас бидејќи тука, освен ние, нејзините родители, беа сите оние драги луѓе кои на некој начин ѝ помогнале во изминатиот период, како наши, Македонци, така и Англичани и други убави и добри луѓе. Паси сакаше тие први да видат што направила и да ја сподели среќата со најблиските. Таа, таква каква што е, насмеана, шармантна и полна со енергија и свежи идеи, ги размрда сите локални бизниси во околината и на сите им дојде како едно ново свежо ветре кое ќе донесе многу нови луѓе за сите нив таму. А се разбира, никој не можеше да одолее ниту на буреците на Спасиа кои се служеа гратис, како и на гурабиите по рецептот на нејзината баба, но и на вкусот на македонските и балкански брендови од типот на газоза, кисела вода, смоки, ајран, кокта, вино…“, раскажува нејзината мајка Светлана Динковски, стара скопјанка која живее во Лондон речиси 40 години, но на својата ќерка Спасиа, инаку, родена во Англија, ѝ ја пренесла љубовта кон Македонија, а особено кон македонската традиционална храна.

А таму, во новиот локал на Спасиа, веќе преку фотографиите се насетува таа љубов кон корените и претците, толку важни за неа и за она што е таа денес.